Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Finansów

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 2104

w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym w zakresie ulg dla zakładów pracy chronionej

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na przesłaną przy piśmie z dnia 25 czerwca 1999 r., znak SPS-0202-2104/99, interpelację pani poseł Małgorzaty Okońskiej-Zaremby w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym w zakresie ulg dla zakładów pracy chronionej, uprzejmie informuję.

   1. Istotnym powodem skreślenia w projekcie ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (druk sejmowy nr 1190):

   - art. 14a ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (DzU nr 11, poz. 50 z późn. zm.), dającego zakładom pracy chronionej prawo do rozliczania VAT na zasadach zwolnienia z wpłat tego podatku do urzędu skarbowego,

   - art. 14 ust. 5 ww. ustawy, uprawniającego te zakłady do korzystania ze zwolnienia podmiotowego od VAT bez względu na wielkość obrotów,

   jest konieczność dostosowania polskiego ustawodawstwa w zakresie prawa podatkowego do ustawodawstwa występującego w Unii Europejskiej. Powyższe wynika z art. 68 Układu Europejskiego, ustanawiającego stowarzyszenie między Rzecząpospolitą, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, z drugiej strony, sporządzonego w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (DzU z 1994 r. nr 11, poz. 38 z późn. zm.).W zakresie podatków pośrednich oznacza to m.in. dostosowanie przepisów o podatku od towarów i usług do postanowień VI Dyrektywy Rady Unii Europejskiej z dnia 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji przepisów państw członkowskich, dotyczących podatków obrotowych - wspólny system podatku od wartości dodanej - ujednolicona podstawa wymiaru podatku (77/388/EEC).

   Aktualnie zakłady pracy chronionej mogą korzystać ze zwolnienia podmiotowego od podatku VAT bez względu na wielkość obrotów (art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym) lub rozliczać podatek VAT na zasadach zwolnienia z wpłat tego podatku, określonych w art. 14a tej ustawy.

   Stosowane obecnie w Polsce rozwiązanie, polegające na zwolnieniu zakładów pracy chronionej od wpłat do urzędu skarbowego należności z tytułu podatku VAT, jest sprzeczne z VI dyrektywą, zgodnie z którą, w odniesieniu do zakładów zatrudniających niepełnosprawnych, państwa członkowskie mogą jedynie, na okres przejściowy, zwolnić (bez prawa do odliczania podatku) transakcje przeprowadzane przez osoby niewidome lub warsztaty zatrudniające takie osoby, pod warunkiem, że takie wyłączenie nie prowadzi do znacznego zachwiania konkurencji (vide poz. 7 aneksu f do tej dyrektywy). W związku z powyższym Polska jest zobowiązana do usunięcia istniejącej rozbieżności z przepisami unijnymi.

   Ponadto rozwiązania przyjęte w art. 14a ww. ustawy, z których korzysta zdecydowana większość zakładów pracy chronionej, naruszają podstawowe zasady funkcjonowania podatku od towarów i usług, polegające na tym, że jeden z podatników biorących udział w obrocie gospodarczym wpłaca podatek do budżetu, a drugi ma prawo pomniejszyć podatek należny od swojej sprzedaży o podatek zapłacony przez podatnika w poprzedniej fazie obrotu. Na podstawie obecnych przepisów zakłady pracy chronionej są bowiem zwolnione od wpłaty zobowiązania w podatku VAT do urzędu skarbowego, przy zachowaniu w pełni wszelkich uprawnień do wystawiania faktur VAT, obniżania podatku należnego o podatek naliczony, zwrotów nadwyżki podatku naliczonego nad należnym i zwrotu różnicy podatku bezpośrednio z urzędu skarbowego na rachunek bankowy tych zakładów. Natomiast odbiorcy faktur VAT, wystawianych przez ww. zakłady, zmniejszają podatek należny budżetowi o kwoty, które do budżetu nie są wpłacane. Ponadto część zobowiązania w podatku VAT, która zgodnie z przepisami przekazywana jest na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, z reguły wraca do tych zakładów w formie różnego rodzaju dotacji.

   Kolejną przyczyną zmiany omawianego systemu są liczne i poważne nieprawidłowości powstające przy rozliczaniu podatku od towarów i usług przez zakłady pracy chronionej i ich kontrahentów, trudne do zakwestionowania w świetle obowiązujących przepisów.

   Mimo uszczelnień w systemie rozliczeniowym VAT, sygnały które dochodzą do centrali resortu finansów, głównie od aparatu skarbowego i kontroli skarbowej, świadczą o tym, że nie udało się w pełni wyeliminować nieprawidłowości związanych z funkcjonowaniem systemu. Wręcz przeciwnie, skala tych nieprawidłowości nasila się.

   Szczegółowy opis występujących nieprawidłowości został przedstawiony w uzasadnieniu do projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (druk sejmowy nr 1190).

   Pełne skutki powstających nieprawidłowości trudno jest jednak ocenić, gdyż zjawiska te oparte są na przebiegu normalnych zdarzeń gospodarczych i dopiero żmudne i wielostronne postępowanie kontrolne, a nawet śledcze, może doprowadzić do postawienia zarzutów i oceny ich skutków.

   Ponadto nadmienia się, że środki pozostające w zakładach pracy chronionej z tytułu zwolnienia z wpłat podatku VAT do budżetu, wbrew pozorom, nie są wykorzystywane na rehabilitację i poprawę warunków pracy niepełnosprawnych. Z aktualnie stosowanych rozwiązań korzystają głównie prowadzący zakłady pracy chronionej i ich nieuczciwi kontrahenci.

   2. Uchylenie ulg i zwolnień podatkowych dla pracodawców zatrudniających ponad 7% osób niepełnosprawnych jest konsekwencją rezygnacji z dotychczasowego systemu wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych i zastąpienia go systemem dotacji powiązanych z liczbą zatrudnionych osób niepełnosprawnych. Zakłada się, że pracodawcy zatrudniający te osoby będą także korzystać z systemu dotacji, odpowiednio do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

   Ponadto uprzejmie wyjaśniam, że ustalenie wysokości udziału dotacji budżetowej przekazywanej Państwowemu Funduszowi Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, z przeznaczeniem na dotacje dla pracodawców zatrudniających powyżej 7% osób niepełnosprawnych, na poziomie nie wyższym niż 35% środków z tego funduszu, wynika z założenia, że kwota dotacji będzie równoważana środkom finansowym uzyskiwanym dotychczas przez zakłady pracy chronionej dzięki zwolnieniu z wpłat do urzędu skarbowego podatku VAT oraz z oceny stopnia zaangażowania pracodawców w zatrudnianie osób o różnych rodzajach i stopniach niepełnosprawności, a także realnych możliwości budżetu państwa. Czy będzie to kwota wspierająca realnie fundusz, który będzie realizował dotacje dla pracodawców, angażując także własne środki finansowe, trudno dziś ocenić.

   Ponieważ zapewnienie miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych wymaga niewątpliwie zachęt ekonomicznych dla pracodawców, pełnomocnik rządu ds. osób niepełnosprawnych podjął prace nad przygotowaniem nowego systemu wspierania pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne, z uwzględnieniem realnych możliwości finansowych budżetu państwa i Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

   W określeniu kwoty dotacji przyjęto założenie, że jej wysokość będzie wyliczana z uwzględnieniem liczby niepełnosprawnych pracowników w danym zakładzie oraz kwoty stanowiącej:

   - 75% najniższego wynagrodzenia - w odniesieniu do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz osób chorych psychicznie, upośledzonych umysłowo i chorych na epilepsję,

   - 50% najniższego wynagrodzenia - w stosunku do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności,

   - 25% najniższego wynagrodzenia - w odniesieniu do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności.

   Ponadto prowadzący zakład pracy chronionej otrzymywałby dotację na cele rehabilitacyjne, stanowiącą iloczyn liczby zatrudnionych osób niepełnosprawnych i kwoty 200 zł miesięcznie - w odniesieniu do osób o znacznym i umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz kwoty 150 zł - w odniesieniu do osób o lekkim stopniu niepełnosprawności.

   Proponowane kwoty dotacji na cele rehabilitacyjne wynikają z oceny dotychczasowego zaangażowania pracodawców prowadzących zakłady pracy chronionej w bezpośrednią rehabilitację niepełnosprawnych pracowników oraz - jak wyżej wspomniano - możliwości finansowych Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Jan Wojcieszczuk

   Warszawa, dnia 6 sierpnia 1999 r.