Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Edukacji Narodowej

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 2870

w sprawie łamania ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych

   Odpowiadając na SPS-0202-2870/99 z dnia 23 listopada 1999 r. przekazujące interpelację pani poseł Ewy Sikorskiej-Treli w sprawie łamania ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych, uprzejmie wyjaśniam.

   Pani poseł Ewa Sikorska-Trela poruszyła problem bardzo ważny i bardzo trudny. Palenie tytoniu przez młodzież jest zjawiskiem powszechnym, którego do tej pory nie udało się zlikwidować. Ustawa z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych w art. 3 pkt. 1 i 2 zobowiązuje do ochrony zdrowia przed następstwami używania tytoniu poprzez ˝ochronę prawa niepalących do życia w środowisku wolnym od dymu tytoniowego˝ oraz ˝promocję zdrowia przez propagowanie stylu życia wolnego od nałogów palenia papierosów i używania wyrobów tytoniowych˝. W art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy zabrania się palenia wyrobów poza wyraźnie wyodrębnionymi miejscami ˝w szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych˝.

   Ministerstwo Edukacji Narodowej jednoznacznie opowiada się za przestrzeganiem tej ustawy. Wydzielenie miejsc dla palaczy nie oznacza akceptacji MEN dla rozwiązań polegających na tworzeniu palarni dla młodzieży. Funkcjonowanie, nawet przejściowe, takich palarni jest porażką profilaktyki szkolnej. Powinno to skłaniać pedagogów do zintensyfikowania wysiłków na rzecz propagowania zdrowego stylu życia.

   Pragnę zapewnić, iż MEN popiera każdą dobrze przygotowaną inicjatywę mającą na celu ograniczenie używania tytoniu w szkołach i placówkach oświatowych. Popieramy też wysiłki uznanych autorytetów w tym zakresie, w tym m.in. prof. Witolda Zatońskiego.

   Uwzględniając zadane przez panią poseł pytania, należy poruszyć dwa odrębne zagadnienia:

   1) sposób egzekwowania zapisów ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu, w tym karania za naruszanie przepisów prawa,

   2) działania pozytywne związane z polityką prozdrowotną realizowane na poziomie szkoły, województwa i na poziomie centralnym.

   Ad 1. Nadzór pedagogiczny w trakcie swoich wizytacji w szkołach bada działania prozdrowotne i profilaktykę uzależnień. Na naradzie z kuratorami oświaty omawiane były obowiązki pracowników nadzoru w tym zakresie. Również w programie najbliższej, grudniowej narady kuratoryjnej przewidziany jest temat związany z profilaktyką uzależnień. Zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie oświaty to dyrektor szkoły ˝sprawuje opiekę nad uczniami oraz stwarza warunki harmonijnego rozwoju psychofizycznego poprzez aktywne działania prozdrowotne˝. Dyrektor również (art. 39 ust. 3 pkt 2) decyduje o ˝wymierzaniu kar porządkowych nauczycielom i innym pracownikom szkoły lub placówki˝. Obowiązek egzekwowania zakazu palenia tytoniu poza wyznaczonymi miejscami i wyciągania konsekwencji w stosunku do osób łamiących ustawę spoczywa zatem na dyrektorze szkoły.

   Ad 2. Działania prozdrowotne są obowiązkiem szkoły. Obowiązki te zapisane są w rozporządzeniu ministra edukacji narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego zarówno w zadaniach ogólnych, jak i w programie ścieżki edukacyjnej ˝edukacja prozdrowotna˝. Również celem programu wychowania fizycznego jest ˝kształtowanie zdrowego stylu życia oraz pozytywnych nawyków w tym zakresie˝.

   Statuty szkół określać powinny: ˝cele i zadania szkoły wynikające z przepisów prawa oraz uwzględniające program wychowawczy szkoły˝ oraz ˝sposób wykonywania zadań szkoły z uwzględnieniem optymalnych warunków rozwoju ucznia, zasad bezpieczeństwa oraz zasad promocji i ochrony zdrowia˝. Długofalowe działania w zakresie profilaktyki nikotynowej muszą zatem być zaplanowane w szkolnym programie wychowawczym, a ich efektem powinna być realizacja hasła ˝szkoła wolna od dymu tytoniowego˝. Sposoby regulowania konfliktów szkolnych związanych z paleniem papierosów warto zapisać w statucie szkoły, precyzując prawa i obowiązki uczniów oraz sankcje w razie łamania regulaminu. Sukcesem będzie, jeśli regulacje statutowe obejmą zarówno młodzież, jak i dorosłych. W ramach szkolnego programu działań należy organizować pomoc nauczycielom, którzy chcą rzucić palenie, gdyż wychowawcy uzależnieni od papierosów nie odniosą sukcesu w profilaktyce nikotynowej.

   W szkołach realizowanych jest wiele programów profilaktycznych. Wśród nich można wymienić:

   - Program edukacji antynikotynowej - Szymborskiego i Zatońskiego;

   - ˝Zanim spróbujesz˝ autorstwa Jakubowskiej i Pacewicz;

   - ˝Spójrz inaczej˝ - A. Kołodziejczyka;

   - ˝Drugi elementarz, czyli program 7 kroków˝ - A. Arendarskiej;

   - ˝Palenie albo zdrowie - wybór należy do człowieka˝.

   Bardzo ciekawe są imprezy kulturalne i sportowe, których celem jest propagowanie zdrowego stylu życia, w tym sportów i zajęć prorodzinnych. W ramach tego typu wydarzeń odbywały się ˝Potyczki rodzinne˝, festyny zdrowia, czy III edycja międzynarodowej kampanii antynikotynowej ˝Rzuć palenie i wygraj˝. Jedna z konferencji nosiła nawet tytuł ˝Przed wejściem do Europy - zgaś papierosa˝.

   Na poziomie wojewódzkim kuratoria oświaty, wspólnie z samorządami lokalnymi, placówkami służby zdrowia, organizacjami pozarządowymi i wyższymi uczelniami, inicjowały sporo programów lokalnych, jak przykładowo ˝Strategia i kierunki działań w zakresie poprawy zdrowia uczniów˝ (tarnobrzeskie), ˝Palisz, płacisz, zdrowie tracisz˝ (konińskie), ˝Stowarzyszenie młodzieży niepalącej˝ (Ostrowiec Świętokrzyski). W woj. łódzkim odbyły się warsztaty uczniów ˝Podejmowanie decyzji - rola presji zewnętrznej˝ i ˝Kształtowanie postaw asertywnych˝. W wielu województwach przeprowadzono badania ankietowe w celu diagnozy problemów nikotynizmu (bydgoskie, kieleckie, krakowskie, łódzkie, rzeszowskie, tarnobrzeskie, krośnieńskie).

   Działania na szczeblu centralnym można w dużym skrócie opisać następująco:

   1. Uwzględnienie ścieżki edukacji prozdrowotnej w podstawach programowych kształcenia ogólnego jako obowiązkowe zadanie szkoły.

   2. W przejętej przez edukację placówce Centrum Edukacji Medycznej utworzony został nowy wydział ˝Edukacja zdrowotna i promocja zdrowia w szkole˝. Odpowiada on m.in. za realizację programu szkół promujących zdrowie, którego kolejny etap, opracowany wspólnie z Ministerstwem Zdrowia, przeznaczony jest do realizacji w latach 1999-2002. Szkoły promujące zdrowie mają stać się ośrodkami konsultacyjnymi dla nauczycieli realizujących ścieżki edukacji prozdrowotnej. W ramach dotychczasowej realizacji programu wypracowano wiele materiałów edukacyjnych, poradników dla nauczycieli oraz przygotowano edukatorów promocji zdrowia, którzy szkolą nauczycieli i wychowawców w tej dziedzinie. W numerze specjalnym czasopisma ˝Lider˝ wydanym w 1998 r. upowszechnione zostały materiały poświęcone edukacji zdrowotnej. Program zdrowych szkół współpracuje również z uczelniami kształcącymi nauczycieli, a rezultatem współpracy jest opracowanie kluczowych kompetencji nauczycieli do realizacji edukacji prozdrowotnej. Warto dodać, że szkoły promujące zdrowie należą do Europejskiej Sieci Szkół, utworzonej przez WHO, Radę Europy i Komisję Europejską.

   3. Ministerstwo Edukacji Narodowej bierze udział w Narodowym Programie Zdrowia, zaplanowanym na lata 1996-2005, w którym zaplanowano 3 tys. zdrowych szkół w 2005 r.

   4. Programy profilaktyczne zostały ujęte w rejestrze 14 zadań finansowanych przez MEN w ramach zadań zleconych jednostkom niepaństwowym. W roku 1999 dotacje na ten cel wyniosły prawie 3 mln zł, przy czym staraliśmy się dofinansowywać programy modelowe, o najlepszej jakości.

   5. Ministerstwo Edukacji Narodowej współpracuje również z wyższymi uczelniami. W wyniku tej współpracy Katedra Biomedycznych Podstaw Rozwoju i Wychowania Wydziału Pedagogicznego UW opracowała raport z badań wykonanych w 1998 r. ˝Zachowania zdrowotne i samoocena zdrowia˝. Raport ten obejmuje również ocenę zagrożeń związanych z paleniem papierosów przez młodzież. Dane w nim zawarte potwierdzają wagę problemu sygnalizowanego przez panią poseł. Wystarczy podać, że 16% młodzieży w wieku 11-15 lat pali - z różną częstotliwością, od codziennie do raz w tygodniu. Częstość palenia zwiększa się z wiekiem i odsetek chłopców w wieku 15 lat palących codziennie wynosi 31%. Średnia liczba wypalanych papierosów w tygodniu wynosi 25.

   Profilaktyka uzależnień i promocja zdrowego stylu życia to programy długofalowe. Ich realizacja wymaga współdziałania resortów zdrowia, edukacji, kultury, samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych. Wymaga również doskonalenia nauczycieli i bliskiego współdziałania szkoły z rodzicami uczniów. Tylko spójne działania dorosłych odpowiedzialnych za wychowanie dzieci i młodzieży mogą doprowadzić do zmiany postaw i zachowań młodzieży.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Irena Dzierzgowska

   Warszawa, dnia 1 grudnia 1999 r.