Odpowiedź ministra gospodarki

na interpelację nr 2880

w sprawie obrotów handlowych z Rosją

   Szanowny Panie Marszałku! Zgodnie z art. 118 ust. 6 regulaminu Sejmu przekazuję odpowiedź na interpelację pana posła Bogdana Lewandowskiego w sprawie obrotów handlowych z Federacją Rosyjską.

   Szanowny Panie Pośle! Podzielamy pańskie zatroskanie obecną sytuacją mającą miejsce w stosunkach handlowych z Rosją oraz pogląd, że jest ona wysoce niekorzystna dla Polski ze względu na wysoki deficyt bilansu handlowego i poważne zmniejszenie się wolumenu polskiego eksportu. Głęboki kryzys finansowo-gospodarczy w Rosji z sierpnia ub. r. negatywnie zaważył na stosunkach handlowych wszystkich partnerów Rosji, a nie tylko Polski. Co ważne, skutki kryzysu w dalszym ciągu silnie oddziałują na sytuację w handlu, a bankructwa w systemie bankowym praktycznie wyeliminowały kredyt dla importu. Globalny spadek importu Rosji w okresie 9 miesięcy br. wyniósł ponad 40% w porównaniu do analogicznego okresu 1998 r. Straty ponieśli wszyscy partnerzy handlowi Rosji, choć, przyznaję, w nierównym stopniu. Eksport Unii Europejskiej do Rosji obniżył się w tym czasie o ok. 10 mld USD, a jego poziom stanowił zaledwie 50% poziomu z roku ubiegłego. Podobnie kształtują się wskaźniki dla Szwajcarii, Szwecji, krajów CEFTA. W mniejszym stopniu, ale dotyczy to również krajów Wspólnoty Niepodległych Państw, które w stosunkach handlowych z Rosją posiadają uprzywilejowaną pozycję.

   Import Rosji przetworzonych towarów rolno-spożywczych obniżył się w skali globalnej o 40%, w tym zakupy mięsa zmniejszyły się o 4,8 razy, cukru o 6,2 razy, masła o 2,8 razy, wyrobów czekoladowych o 2,3 razy. Z pozostałych towarów odnotować należy spadek importu lekarstw o 2,3 razy, tekstyliów o 2,4 razy, obuwia skórzanego o 2,7 razy, mebli o 2,5 razy.

   Największy spadek dotyczy tych grup towarowych, w których dostawy z Polski w okresie przed kryzysem odgrywały znaczącą rolę. Deficyt w obrotach towarowych z Rosją po 9 miesiącach 1999 r. wynosi 1261,2 mln USD, podczas gdy w analogicznym okresie ubiegłego roku wynosił 380,6 mln USD.

   Pogłębienie deficytu o 880,6 mln USD jest konsekwencją załamania eksportu do Rosji, będącego skutkiem kryzysu finansowo-ekonomicznego z sierpnia 1998 r., znacznej dewaluacji rubla i drastycznego zmniejszenia konsumpcji. Dynamika eksportu po 9 miesiącach br. wynosi bowiem 34,7% poziomu ubiegłoroczego, podczas gdy dynamika importu - 97,7%. Resort gospodarki, oceniając skutki kryzysu rosyjskiego, jeszcze w 1998 r. przewidywał, że odbudowanie poziomu eksportu osiągniętego w 1997 r. będzie procesem trudnym i długotrwałym. Pewna poprawa dynamiki eksportu, jaką widać w III kwartale - w porównaniu z I kwartałem - ma przede wszystkim charakter statystyczny. Ilustruje to tabela.

Dynamika obrotów towarowych z Rosją

Analogiczny okres 1998=100

I kw.

II kw.

III kw.

Dynamika eksportu

24,1

27,1

34,7

Dynamika importu

76,5

85,1

97,7

   Na rok 2000 prognozuje się w Rosji wzrost importu ogółem o zaledwie 2,3% w stosunku do roku bieżącego, co oznacza, że nie należy w najbliższym czasie oczekiwać na szybki wzrost polskiego eksportu do tego kraju.

   Ministerstwo Gospodarki podjęło szereg działań mających na celu złagodzenie skutków kryzysu.

   W dniach 20-21 października br. w Moskwie odbyły się rozmowy na szczeblu ekspertów, a następnie w dniach 15-16 listopada br. polsko-rosyjskie konsultacje gospodarcze na szczeblu podsekretarzy stanu oraz moje rozmowy gospodarcze z ministrem handlu FR M. Fradkowem.

   Strona polska zwracała uwagę na uwarunkowania makroekonomiczne, jakie mają miejsce w wymianie handlowej między naszymi krajami po ubiegłorocznym sierpniowym kryzysie finansowym w Rosji:

   - bardzo wysokie ujemne dla Polski saldo wymiany handlowej, przejawiające stałą tendencję rosnącą, która jest właściwa wyłącznie w odniesieniu do wymiany z Rosją i nie występuje w stosunkach z innymi naszymi partnerami handlowymi;

   - deficyt związany jest strukturalnie ze spadkiem eksportu, a nie ze zwiększeniem zakupów.

   W tej sytuacji, w opinii strony polskiej, konieczne jest podjęcie pilnych działań, które miałyby na celu zahamowanie tych negatywnych tendencji oraz stwarzałyby warunki do stopniowej odbudowy poziomu wzajemnych obrotów. Uzgodniono współdziałanie w następujących obszarach:

   Strona polska zaproponowała przeznaczenie części wpływów ze zwiększonych planowanych zakupów rosyjskiej ropy naftowej jeszcze w bieżącym roku i w roku 2000 w ilości około 3 mln ton na finansowanie dostaw do Rosji polskich artykułów rolno-spożywczych, lekarstw i innych towarów, zgodnie z potrzebami i dyspozycjami upoważnionej organizacji rosyjskiej. Zwrócono uwagę na fakt, iż polska propozycja mieści się w regułach gospodarki wolnorynkowej i, co jest ważne, nie łamie realiów prawno-ekonomicznych u obu partnerów. Podkreślono, że wdrożenie ww. mechanizmu znacznie ułatwiłoby dalsze rozmowy w sprawie tranzytu przez Polskę rosyjskiej ropy naftowej na Zachód, jak również stwarza warunki do realizacji zakupów w Polsce dla potrzeb rezerw państwowych i innych. Strona rosyjska zobowiązała się do przeprowadzenia stosownych rozmów oraz zabezpieczy udział w nich zainteresowanych przedsiębiorstw i banków, a także ekspertów właściwych resortów i urzędów.

   W związku z trudną sytuacją w zakresie handlu zagranicznego Polski, w tym powiększającym się w ostatnich czasach deficytem w obrotach handlowych z Rosją, problematyka handlu zagranicznego jest jedną z ważniejszych, jakie podejmuje ostatnio rząd.

   Wyrazem wagi, jaką przywiązuje się do tej problematyki, jest opracowany przez Ministerstwo Gospodarki i przyjęty 4 sierpnia br. przez Radę Ministrów dokument ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝. Jest on dopełnieniem wcześniejszych dokumentów rządowych, określających m.in. podstawy polityki proeksportowej rządu: ˝Koncepcja średniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2002 r.˝, ˝Kierunki działań rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw do 2002 r.˝, a także ˝Strategia KUKE SA na lata 1999-2002˝.

   Realizacja działań przewidzianych w dokumencie ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝ powinna przyczynić się do poprawy sytuacji w polskim handlu zagranicznym (w tym także z Rosją). Zawarty w nim program przewiduje podjęcie szeregu działań o charakterze traktatowym w zakresie finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu oraz intensyfikację i wzmocnienie prowadzonych przez Ministerstwo Gospodarki działań w zakresie promocji gospodarczej. Ministerstwo Gospodarki zakłada przede wszystkim rozszerzenie zakresu stosowania dotychczasowych form promocji eksportu, a także wprowadzanie nowych form działalności promocyjnej.

   Podstawową sferą działalności promocyjnej MG jest działalność targowo-wystawiennicza. Polega ona m.in. na inicjowaniu wystaw o charakterze narodowym za granicą, wspieraniu udziału polskich przedsiębiorstw w targach i wystawach za granicą oraz w niektórych imprezach o charakterze międzynarodowym odbywających się w kraju poprzez refundację części kosztów, zapewnienie polskich stoisk informacyjnych na targach i wystawach, inicjowanie i współorganizowanie misji handlowych za granicą. Od kilku lat Ministerstwo Gospodarki przywiązuje szczególną wagę do wspierania udziału polskich przedsiębiorstw w targach i wystawach i przeznacza na ten cel znaczne środki z budżetu. W sposób priorytetowy traktowane są firmy małe i średnie oraz rynki krajów b. ZSRR i Unii Europejskiej.

   Zakładamy ulepszenie i rozszerzenie systemu refundacji kosztów udziału polskich przedsiębiorstw w targach i wystawach za granicą m.in. poprzez opracowanie list imprez i warunków do finansowania udziału firm w imprezach targowych ze znacznym wyprzedzeniem, priorytetowe traktowanie firm sektora MSP, wprowadzenie przetargów w celu wyłonienia polskiego organizatora/organizatorów imprez narodowych oraz tych o priorytetowym znaczeniu dla danego rynku, a także przyjęcie wygasającego charakteru dofinansowania dla danej firmy uczestniczącej w danej imprezie wystawienniczej na przestrzeni kilku lat. W organizację i promocję polskich ekspozycji targowych za granicą w jeszcze większym zakresie włączane będą polskie placówki ekonomiczno-handlowe. Prace związane z opracowaniem zasad i listy imprez targowo-wystawienniczych w latach 2000-2002, w których udział objęty jest dofinansowaniem ze środków na promocję eksportu znajdujących się w budżecie MG, zostały zakończone. Lista ta stworzona została po raz pierwszy z tak znacznym wyprzedzeniem, co umożliwi przedsiębiorstwom planowanie swojego udziału w zagranicznych targach, wspartego dofinansowaniem Ministerstwa Gospodarki.

   Wśród imprez objętych refundacją z budżetu Ministerstwa Gospodarki w latach 2000-2002 znajduje się szereg imprez targowych organizowanych na terenie Rosji, w tym w Moskwie - Strojtech, Strojindustria i Architektura, Intercharm, Agroprodmasz, Konsumexpo/Euroremont 2000, Prodexpo, Meble, Rosupak, w Nowosybirsku - Sibkonsumo, a także Energetica & Elektrotechnika i Rosyjski Fermer w St. Petersburgu oraz wystawa narodowa w Kaliningradzie w 2001 r. Przewidziane jest także wsparcie finansowe (w miarę wolnych środków) udziału polskich przedsiębiorstw w jeszcze kilku innych imprezach targowych organizowanych w Rosji.

   Konieczne jest wzmocnienie kadrowe, sprzętowe i finansowe działalności w zakresie promocji gospodarczej realizowanej przez polskie placówki ekonomiczno-handlowe w krajach o priorytetowym znaczeniu dla interesu gospodarczego kraju. Zakładamy istotne rozszerzenie współpracy Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Spraw Zagranicznych m.in. w realizacji ważnych działań promocyjnych, w związku z wejściem w życie w dniu 1 października 1999 r. zarządzenia nr 1 ministra gospodarki i ministra spraw zagranicznych z dnia 3 sierpnia 1999 r. w sprawie zadań i organizacji placówek ekonomiczno-handlowych za granicą.

   Rozpoczęto prace nad stworzeniem nowoczesnego, opartego o platformę internetową Teleinformatycznego Systemu Promocji Eksportu Ministerstwa Gospodarki, który umożliwi bezpośredni, natychmiastowy dostęp do aktualnych informacji gospodarczych. System zawierał będzie oferty eksportowe, inwestycyjne, kooperacyjne firm polskich, informacje ekonomiczno-handlowe o charakterze makroekonomicznym, napływające do Polski oferty eksportowe i oferty wyszukiwane (przez system) w międzynarodowych bazach danych dostępnych za pośrednictwem Internetu.

   Zakładamy większą koncentrację środków na promocję i wspieranie eksportu na rynkach priorytetowych, na których musi dokonywać się identyfikacja nisz rynkowych dla konkretnych polskich firm i pojedynczych marek, co umożliwi wyższą efektywność ich wykorzystania oraz wzmocnienie udziału przedsiębiorstw małych i średnich w dostępie do środków i działań promocyjnych.

   Przewiduje się usprawnienie działania niezwykle ważnych dla rozwoju polskiego eksportu finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu, takich jak:

   - gwarantowane przez skarb państwa ubezpieczenia kredytów eksportowych,

   - dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych ze środków publicznych,

   - poręczenia i gwarancje na finansowanie przedsięwzięć proeksportowych,

   - rządowe kredyty na eksport towarów i usług związane z elementem pomocy,

   - finansowanie kredytów eksportowych dla podmiotów krajowych,

   a także przygotowanie i wdrożenie planu celnych procedur uproszczonych i statusu solidnego eksportera.

   Program wdrożenia finansowych instrumentów wspierania eksportu, stanowiący element przyjętego przez Radę Ministrów dokumentu ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝, jest wynikiem wspólnych prac Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Finansów.

   W chwili obecnej finansowe instrumenty wspierania eksportu wykorzystywane są przez polskich eksporterów w niewielkim zakresie. Szczególnie sytuacja ta dotyczy eksportu do Rosji i na inne rynki wschodnie.

   W związku z powyższym w Ministerstwie Gospodarki trwają prace związane z nowelizacją ustawy z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez skarb państwa oraz niektóre osoby prawne, nowelizacją ustawy z dnia 5 stycznia 1995 r. o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów bankowych. Ministerstwo Finansów prowadzi prace nad nowelizacją ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeniach kontraktów eksportowych.

   Jeśli chodzi o pańskie szczegółowe pytanie dotyczące zawierania transakcji barterowych w wymianie handlowej z Rosją, to pragnę poinformować, że ze strony ustawodawstwa polskiego nie występują żadne ograniczenia dla podmiotów gospodarczych poza obowiązkiem rejestracji kontraktu w Banku Handlowym. Natomiast podmiot rosyjski zobowiązany jest do uzyskania zgody Ministerstwa Handlu FR, gdzie badania kontraktu obejmują również poziom cenowy transakcji, co w wyraźnym stopniu wpływa na zainteresowanie przedsiębiorstw takimi transakcjami. Skomplikowane procedury i niechęć władz rosyjskich do tego typu transakcji skutecznie eliminuje ich ilość. Od kilku lat udział kontraktów barterowych w wymianie polsko-rosyjskiej nie przekracza 1% całości kontraktów.

   Interesującą pana posła strukturę i dynamikę obrotów towarowych z Rosją w okresie 9 miesięcy przedstawia tabela.

Struktura towarowa obrotów polsko-rosyjskich w okresie 9 miesięcy 1999 r.

Grupy towarowe

Eksport

Import

Saldo

Struktura w %

Dynamika I-IX.1998=100

w mln USD

Eksport

Import

Eksport

Import

Artykuły rolno-spożywcze

195,9

23,5

172,4

39,9

1,3

33,4

38,9

Produkty mineralne

1,6

1437,2

-1435,6

0,3

82,0

34,0

98,2

Wyroby przemysłu chemicznego

94,4

89,4

5,0

19,2

5,1

43,4

111,3

Drewno i wyroby z drewna

9,9

17,7

-7,8

2,0

1,0

40,2

126,6

Ścier drzewny, papier i tektura

37,7

28,1

9,6

7,7

1,6

58,7

115,8

Materiały i wyroby włókiennicze

19,2

14,6

4,6

3,9

0,8

40,7

172,7

Obuwie

7,9

0,3

7,6

1,6

0,0

59,3

126,3

Wyroby z kamienia, ceramiki i szkła

12,4

2,2

10,2

2,5

0,1

35,9

142,7

Metale nieszlachetne

22,1

98,1

-76,0

4,3

5,6

33,4

101,5

Wyroby przemysłu elektromaszynowego

60,2

33,9

26,3

12,2

1,9

28,0

105,2

Meble i artykuły oświetleniowe

28,5

0,4

28,1

5,8

0,0

20,8

59,0

Pozostałe towary

0,8

6,4

-5,6

0,4

0,6

34,8

54,2

Razem

490,6

1751,8

-1261,2

100,0

100,0

34,7

97,7

   W wypadku 12 grup towarowych we wszystkich odnotować można spadek eksportu w granicach 60-80%. W imporcie natomiast widoczny jest jego wzrost w wielu grupach towarowych, aczkolwiek decydująca o globalnej dynamice importu grupa produktów mineralnych (ropa naftowa, gaz ziemny, ruda żelaza) odnotowuje niewielki spadek (dynamika 98,2%).

   Na spadek eksportu do Rosji decydujący wpływ mają trzy grupy towarowe, mające największy udział w strukturze eksportu. Są to:

   - artykuły rolno-spożywcze - udział 39,9%, spadek eksportu o 66,6%,

   - wyroby przemysłu chemicznego - udział 19,2%, spadek eksportu o 56,6%,

   - wyroby przemysłu elektromaszynowego - udział 12,2%, spadek eksportu o 72,0%.

   Na trzy ww. grupy towarowe przypada 71,3% eksportu do Rosji.

   Przy tak dużym załamaniu eksportu nie sposób jednak nie zauważyć wysiłków zmierzających do jego odbudowy i pierwszych rezultatów tego procesu. Dotyczy to przede wszystkim niektórych artykułów rolno-spożywczych. Są to: półtusze wieprzowe (dynamika 181,7), co pośrednio potwierdza skuteczność instrumentu dopłat do tej grupy towarowej, kapusta i kalafiory (229,7), ziemniaki (470,1), mięso i podroby z drobiu (658,2), kiełbasy (148,9), margaryna (141,7). W pozostałych grupach i pozycjach towarowych nie widać dotąd wzrostu dynamiki eksportu.

   Wyrażając przekonanie, że przedstawione powyżej informacje, może nadmiernie obszerne, pozwolą panu posłowi wyrobić sobie pogląd na skomplikowany charakter aktualnych polsko-rosyjskich stosunków handlowych, deklaruję wolę dalszego przekazywania informacji w interesujących pana sprawach.

   Z wyrazami szacunku

   Minister

   Janusz Steinhoff

   Warszawa, dnia 22 grudnia 1999 r.