Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 3169

w sprawie orzekania o niezdolności do pracy

   W związku z przesłaną przy piśmie z dnia 25 stycznia br., SPS-0202-3169/00, interpelacją pana posła Wiktora Osika w sprawie orzekania o niezdolności do pracy, z upoważnienia prezesa Rady Ministrów, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Minęło już 2,5 roku od wejścia w życie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw i zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (DzU z 1999 r., nr 100, poz. 461). Ustawa ta, popularnie zwana orzeczniczą, stanowiła jeden z elementów przyjętego w dniu 16 maja 1996 r. przez Radę Ministrów ˝Programu reformy ubezpieczeń społecznych˝ w zakresie dotyczącym zmiany zasad i trybu przyznawania rent inwalidzkich.

   Według poprzednio obowiązujących zasad orzecznictwa - niezmienianych w praktyce od 1954 r. - warunkiem nabycia uprawnień do renty inwalidzkiej było stwierdzenie inwalidztwa definiowanego jako niezdolność do zatrudnienia. Pomimo takiego określenia przepisy nie były konsekwentne ponieważ dopuszczane były sytuacje, gdy wystarczającym warunkiem do stwierdzenia inwalidztwa uprawniającego do renty było szczególne naruszenie sprawności organizmu (kwalifikowane kalectwo, np. ślepota jednego oka, głuchota, stan po usunięciu jednego płuca), nawet jeżeli nie ograniczało ono zdolności do wykonywania dotychczasowego zatrudnienia.

   W ustawie z dnia 28 czerwca 1996 r. fundamentalne znaczenie miało uzależnienie prawa do renty od utraty lub istotnego ograniczenia zdolności do pracy zarobkowej. Należy to wyraźnie podkreślić, bowiem oznaczało to całkowitą zmianę dotychczasowej filozofii co do podstaw orzekania o inwalidztwie. Przyjęcie nowej definicji pojęcia niezdolności do pracy zarobkowej miało za cel umożliwienie uwolnienia systemu ubezpieczeń społecznych od konieczności przyznawania świadczeń ze względów socjalnych, na podstawie stwierdzonego inwalidztwa biologicznego.

   Przebudowa kryteriów orzeczniczo-lekarskich stała się nieodzowna, ponieważ z uwagi na dominujący biologiczny aspekt oceny stanu inwalidztwa praktycznie każdej osobie z ułomnością lub kalectwem przysługiwało prawo do świadczenia. Oznacza to, że zgodnie z obowiązującymi przepisami przyznawano renty osobom młodym, które mogły i powinny kontynuować zatrudnienie.

   Wymaga podkreślenia, że intencją wprowadzonych zmian nie są restrykcje lub proste zaostrzenie kryteriów orzeczniczych. Chodzi przede wszystkim o racjonalizację systemu w ten sposób, aby renty otrzymywali ubezpieczeni, którzy rzeczywiście utracili zdolność do osiągania dochodów z pracy i którym ta renta powinna zastąpić utracone zarobki. Celem nadrzędnym stało się przekształcenie dotychczasowego systemu rentowego w rzeczywiste ubezpieczenie ryzyka utraty zdolności do pracy zarobkowej.

   Dlatego też przyjęto:

   - zmianę zasad orzekania o inwalidztwie polegającą na uzależnieniu prawa do renty inwalidzkiej od istotnej utraty zdolności do pracy zarobkowej. Uszczerbek na zdrowiu, nawet poważny, pozostający bez wpływu na możliwość wykonywania pracy nie uzasadnia prawa do renty. Ubezpieczenie społeczne powinno bowiem zapewnić rentę tylko w razie istotnego zmniejszenia możliwości osiągania dochodów z pracy zarobkowej,

   - zasadę przyznawania renty wyłącznie w przypadku orzeczenia:

   a) całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej, a więc osobom, które utraciły zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu;

   b) częściowej niezdolności do pracy zarobkowej, a więc osobom, które w znacznym stopniu utraciły zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji;

   - zasadę przyznawania renty szkoleniowej na okres 6 miesięcy (z możliwością przedłużenia do 36 miesięcy, ze względu na program przekwalifikowania zawodowego) osobom, które tracąc zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, zachowały zdolność do przekwalifikowania się do pracy w innym zawodzie. Lekarz orzecznik ZUS powinien orzec o celowości przekwalifikowania zawodowego, jeżeli osoba ubiegająca się o świadczenie rentowe trwale utraciła zdolność do pracy zarobkowej w dotychczasowym zawodzie, a może odzyskać zdolność do pracy po przekwalifikowaniu.

   Priorytetowe są wszelkie działania z zakresu rehabilitacji medycznej i zawodowej zmierzające do przywrócenia ubezpieczonemu zdolności do pracy. W związku z tym o niezdolności do pracy orzeka się w przypadkach, gdy działania rehabilitacyjne nie rokują powodzenia lub okazały się nieskuteczne.

   Od 1 stycznia ub.r. powyższe zasady orzekania o niezdolności do pracy oraz przyznawania z tego tytułu uprawnień do renty są zamieszczone w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118 ze zm.).

   Odpowiadając na pytania pana posła, uprzejmie informuję, że sytuacja finansowa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie ma wpływu na zasady orzekania o niezdolności do pracy. Każde orzeczenie wydawane jest na podstawie przeprowadzonego badania lekarskiego osoby ubezpieczonej, dogłębnej analizy stanu faktycznego oraz w oparciu o zasady orzekania i aktualny stan wiedzy medycznej.

   Oceny niezdolności do pracy, jej stopnia, a także ustaleń dotyczących:

   - daty powstania niezdolności do pracy,

   - trwałości lub przewidywanego okresu trwania niezdolności do pracy,

   - związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,

   - niezdolności do samodzielnej egzystencji,

   - celowości przekwalifikowania zawodowego,

   dokonuje lekarz orzecznik ZUS.

   Przy ocenie stopnia i trwałości niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania zdolności do pracy lekarz orzecznik ZUS uwzględnia stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności poprzez leczenie i rehabilitację, możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy, a także celowość przekwalifikowania zawodowego. Ocena ta uwzględnia rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i preferencje psychofizyczne badanej osoby.

   Zwierzchni nadzór nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy, sprawuje prezes zakładu poprzez służby medyczne zakładu. Zwierzchni nadzór obejmuje m.in.:

   - analizę i kontrolę prawidłowości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników,

   - udzielanie wyjaśnień oraz prowadzenie szkoleń w zakresie orzecznictwa o niezdolności do pracy.

   Jeżeli w toku kontroli orzeczeń naczelny lekarz zakładu stwierdzi, że istnieje brak zgodności orzeczenia ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy może:

   - przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika,

   - zlecić przeprowadzenie obserwacji szpitalnej,

   - uzyskać ekspertyzę orzeczniczo-lekarską z Instytutu Medycyny Pracy.

   Nie można również zgodzić się z zarzutem pana posła, że ˝w ostatnim okresie osoby, które posiadały orzeczenie o niezdolności do pracy na czas określony po ponownym ocenieniu ich stanu zdrowia są uznawane za zdolne do pracy˝.

   Według danych statystycznych, na dzień 31 grudnia 1999 r. liczba osób pobierających renty z tytułu niezdolności do pracy z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynosiła 2 692 301.

   Spośród osób, którym zgodnie z rokowaniem medycznym przyznano rentę z tytułu niezdolności do pracy na czas określony, po upływie okresu i przeprowadzeniu ponownego badania w 1999 r., na 568,6 tys. osób 60,9 tys. osób zostało uznane za zdolne do pracy.

   Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, pragnę podkreślić, że orzecznictwo lekarskie dla celów ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, a więc orzekanie o niezdolności do pracy zarobkowej, należy do bardzo trudnych i odpowiedzialnych zadań lekarza.

   Odpowiedzialność ta wynika z faktu, że od orzeczeń lekarskich zależy z jednej strony los ubezpieczonego i jego rodziny, a z drugiej - prawidłowe dysponowanie środkami funduszu pochodzącymi ze składek wszystkich osób ubezpieczonych.

   Sekretarz stanu

   Ewa Lewicka

   Warszawa, dnia 15 lutego 2000 r.