Odpowiedź ministra pracy i polityki społecznej

na interpelację nr 3592

w sprawie sytuacji na rynku pracy i przeciwdziałania bezrobociu

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przekazaną przy piśmie z dnia 24 marca br. (znak: SPS-0202-3592/00) interpelacją pana posła Jana Kulasa w sprawie sytuacji na rynku pracy i przeciwdziałaniu bezrobociu pragnę udzielić następującej odpowiedzi:

   Ad 1. Na ile uprawniony jest pogląd, iż obecnie ciągle rosnące bezrobocie jest zaskoczeniem dla rządu Jerzego Buzka?

   Wzrost bezrobocia, jaki miał miejsce w ciągu ostatniego roku, nie jest zaskoczeniem dla rządu Jerzego Buzka. Wzrost ten wynika przede wszystkim z następujących powodów:

   - zwiększonego napływu absolwentów. Dały o sobie znać pierwsze efekty wyżu demograficznego (ok. 389 tys. zarejestrowanych bezrobotnych absolwentów w 1999 r., tj. o ok. 62 tys. więcej niż w roku 1998);

   - ujawnienia się osób pragnących poprzez status bezrobotnego uzyskać opłacanie z budżetu państwa składki na ubezpieczenie zdrowotne (ok. 150 tys. osób - w wielu przypadkach są to osoby zatrudnione w tzw. szarej strefie);

   - spadku tempa przyrostu liczby miejsc pracy, szczególnie w małych i średnich przedsiębiorstwach, oraz dużej fluktuacji zatrudnienia w tym sektorze, co w efekcie zwiększyło wypływ pracowników na rynek pracy. Było to spowodowane głównie czynnikami zewnętrznymi, np. kryzysem rosyjskim, a także nadmiernym fiskalizmem oraz (co bardzo podkreślają pracodawcy) małą elastycznością przepisów prawa pracy. Zwiększone od trzeciego kwartału 1999 r. tempo rozwoju gospodarczego (średniorocznie ok. 4,2%) było jednak zbyt niskie, by spowodować przyrost liczby miejsc pracy. Szacuje się, że przyrost bezrobocia z tego tytułu wyniósł ok. 150 tys. osób;

   - reformy administracyjnej oraz zmian w organizacji służby zdrowia (ok. 60 tys. osób);

   - przyspieszenia procesów restrukturyzacji gospodarki (ok. 40 tys. osób - warto zaznaczyć, że z tytułu restrukturyzacji w ciągu 1999 r. zwolniono przeszło 200 tys. osób, jednak większość z tych osób dzięki specjalnym rządowym programom aktywizująco-osłonowym nie stała się bezrobotnymi). Sektorem, który wygenerował realny wzrost bezrobocia, był przemysł lekki.

   Ad 2. Jaka jest aktualnie wysokość stopy bezrobocia w Polsce? Jakie są w tej kwestii prognozy na najbliższe miesiące?

   W końcu 2000 r. stopa bezrobocia w Polsce wynosiła 13,9%, poziom bezrobocia - 2 477 598 osób pozostających bez pracy. Przewiduje się, że w najbliższych miesiącach stopa bezrobocia nie ulegnie większym zmianom.

   Ad 3. W jaki sposób koniunktura makroekonomiczna w Europie i w świecie wpływa obecnie na poziom bezrobocia w Polsce? Jakie nadzieje można wiązać z napływem do Polski bezpośrednich inwestycji kapitału zagranicznego?

   Koniunktura makroekonomiczna w Europie ma niewątpliwie wpływ na poziom bezrobocia w Polsce. Szczególnie wyraźnie dał się odczuć kryzys ekonomiczny w Rosji. Szacuje się, że bezrobocie z tego tytułu wzrosło w Polsce o ok. 100 tys. osób.

   Napływ do Polski bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) niesie ze sobą zarówno szanse, jak i zagrożenia dla polskiej gospodarki. W świetle istniejących analiz wydaje się uzasadniony wniosek, iż bezpośrednie oddziaływanie BIZ ogółem na zwiększenie miejsc pracy w gospodarce polskiej pozostaje stosunkowo niewielkie. Należy bowiem pamiętać, że część BIZ powiązana jest z prywatyzacją, co oznacza ˝przejęcie˝ istniejących miejsc pracy, a nie ich tworzenie od podstaw. Inwestorzy zobowiązują się z reguły w takich przypadkach do utrzymania stanu zatrudnienia w przejmowanych przedsiębiorstwach przez kilka lat, a następnie dokonują racjonalizacji zatrudnienia. Wynika to z warunków, na jakich przedsiębiorstwa państwowe są sprzedawane inwestorom strategicznym. Ponad 80% umów prywatyzacyjnych zawierało klauzulę co do utrzymania dotychczasowego poziomu zatrudnienia przez określony czas (najczęściej na 1-2 lata). Z wycinkowych badań wynika, że większość inwestorów (90%) wypełniało w całości swoje zobowiązania dotyczące utrzymania zatrudnienia. Z kolei tzw. greenfield investment prowadzą do bezpośredniego przyrostu miejsc pracy. Bilans tworzonych i likwidowanych w ten sposób miejsc pracy jest jednak trudny do oszacowania wobec braku odpowiednich statystyk.

   Oprócz bezpośrednich efektów w odniesieniu do rynku pracy, o którym mowa powyżej, napływ BIZ wywołuje także efekty pośrednie - pozytywne i negatywne. Pozytywne pośrednie oddziaływanie obserwuje się wówczas, gdy w wyniku napływu BIZ dochodzi do kreacji miejsc pracy w firmach kooperujących z firmami z udziałem zagranicznym. Można szacować, że takie efekty występują i w Polsce w przypadku produkcji środków transportu (w przemyśle samochodowym), gdy polskie firmy włączane są w sieci kooperacyjne.

   Ponadto inwestorzy zagraniczni mają z reguły duży wkład w tworzenie tzw. kapitału ludzkiego, zwłaszcza w kraju mniej rozwiniętym. Odbywa się to przez przygotowanie pracowników do wykonywania nowych zadań, bardziej skomplikowanych niż dotychczas, przez permanentne doskonalenie kwalifikacji pracowników. Migracja pracowników między firmami sprawia, że miejscowe firmy mają do dyspozycji wyszkolony personel, bez konieczności ponoszenia na to własnych nakładów. Ma miejsce również modyfikacja środowiska, w którym działają firmy; odbywa się to drogą przejmowania przez firmy miejscowe wzorców zachowań firm zagranicznych.

   Negatywne pośrednie efekty napływu BIZ dla polskiego rynku pracy występują wówczas, gdy w wyniku presji konkurencyjnej ze strony inwestorów zagranicznych i ich zwiększonego importu zastępującego produkcję krajową dochodzi do wypierania firm krajowych z rynku krajowego i likwidacji tą drogą miejsc pracy. Efekt ten jest także trudny do oszacowania, ale nie można go wykluczyć, obserwując zachowania niektórych inwestorów zagranicznych po wejściu na rynek polski. Także wysoki i ciągle rosnący udział importu firm z udziałem zagranicznym w polskim imporcie ogółem (53,4% w 1997 r.; według danych Instytutu Koniunktur i Cen) wydaje się potwierdzać tezę o możliwości występowania w Polsce scharakteryzowanych powyżej efektów.

   Ad 4. Na ile założony wzrost PKB do ustawy budżetowej na 2000 r. o 5,2% jest realny i w jaki sposób wpłynie na rozwój sytuacji na rynku pracy?

   Wzrost PKB o 5,2% w 2000 r. wydaje się w pełni realny, gdyż obserwuje się poprawę międzynarodowej koniunktury gospodarczej, a także dzięki wdrażanym w Polsce czterem wielkim reformom oraz przyspieszonej restrukturyzacji i prywatyzacji sytuacja ekonomiczna kraju powinna ulec poprawie. Należy jednak mieć świadomość, że sam wzrost PKB nie gwarantuje jeszcze zmniejszenia bezrobocia. Aby tak się stało, niezbędne jest prowadzenie prozatrudnieniowej polityki społeczno-gospodarczej rozwoju kraji, o czym szczegółowiej powiedziano przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie 8.

   Ad 5. W jaki sposób obniżenie podatków dla firm spółek prawa handlowego, w tym roku o 4%, będzie oddziaływać na powstawanie nowych miejsc pracy?

   Obniżenie podatków wpływać będzie korzystnie na powstanie nowych miejsc pracy w związku ze zmniejszeniem się kosztów pracy, a to z kolei wpłynie na zwiększenie popytu na pracę. Określenie wpływu 4-procentowego obniżenia podatków na wzrost popytu na pracę nie jest sprawą prostą, wymaga przeprowadzenia specjalistycznego badania w tym zakresie.

   Ad 6. W jaki sposób zaplanowano wydatki Funduszu Pracy na bieżący rok? Jakie środki finansowe przewidziano na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu w 2000 r. i w jakiej proporcji są one do analogicznych wydatków w latach 1998-1999?

   Procedura planowania wydatków na rok budżetowy zapoczątkowana została w pierwszej połowie 1999 r. Jako podstawę do prac planistycznych uwzględniono następujące dokumenty:

   1) ˝Koncepcja średniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2000 r.˝, opracowana w Ministerstwie Gospodarki,

   2) ˝Strategia finansów publicznych i rozwoju gospodarczego - Polska 2000-2010˝,

   3) projekt ˝Narodowej strategii zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich˝,

   4) szacunki dokonane przez wojewódzkie urzędy pracy w lipcu 1999 r. odnośnie do przewidywanego rozwoju sytuacji na rynku pracy,

   5) szacunkowe zapotrzebowanie na środki z Funduszu Pracy na realizację aktywnych form przeciwdziałania bezrobociu.

   Opracowane w połowie 1999 r. informacja o przewidywanym wykonaniu planów pracy WUP w 1999 r. oraz plan na rok 2000 dostarczyły informacji dla przewidywanego rozwoju sytuacji na rynku pracy i planowania wydatków na 2000 r. Szacunki urzędów pracy określały liczbę bezrobotnych na koniec grudnia 1999 r. na ok. 2 143 000 osób. Te same szacunki informowały, że na koniec grudnia 2000 r. liczba bezrobotnych wyniesie około 2 171 000 osób.

   Ustawa budżetowa corocznie określa wysokość środków na finansowanie aktywnych programów rynku pracy. Dane liczbowe zamieszczone w poniższym zestawieniu charakteryzują wielkość i strukturę wydatków Funduszu Pracy w latach 1998-1999 oraz plan na rok 2000.

Lp.

ZadaniaFunduszuPracy

Rok 1998wykonanie

Rok 1999plan pozmianach

Rok 1999wykonaniekasowe

Rok 2000plan

1.

Wydatki FP ogółem(w tysiącach złotych)

4 816 288

5 838 680

5 545 420

5 917 856

2.

w tym:zasiłki dla bezrobotnych

3 023 051

4 070 370

3 953 941

4 367 080

3.

aktywne formyprzeciwdziałania bezrobociu

1 384 997

1 420 000

1 246 761

1 444 776

4.

pozostałe wydatki

408 240

348 310

344 719

106 000

5.

Udział środków na aktywneprogramy rynku pracyw wydatkach ogółem

28,8%

24,3%

22,5%

24,4%

*) Zgodnie z ustawą budżetową w części wydatków na aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu zawarte są śrdoki na refundację wynagrodzeń pracowników młodocianych, bez kwot na udzielania pożyczek.

   Ad 7. Jak układa się i w jaki sposób jest doskonalona współpraca Krajowego Urzędu Pracy z samorządami powiatowymi w zakresie przeciwdziałania bezrobociu?

   Współpraca Krajowego Urzędu Pracy z samorządami jest jednym z kluczowych zadań KUP. W związku z przejściem z dniem 1 stycznia 2000 r. urzędów pracy do samorządów współpraca ta uległa dalszemu rozszerzeniu i pogłębieniu. Do podstawowych kierunków współpracy można obecnie zaliczyć:

   - opracowywanie przez KUP wyjaśnień i zaleceń dotyczących realizowanych przez samorządy zadań w obszarze rynku pracy,

   - organizowanie szkoleń w zakresie problematyki rynku pracy dla pracowników organów samorządu terytorialnego,

   - organizowanie narad, seminariów i konferencji z przedstawicielami samorządów wojewódzkich i powiatowych nt. pojawiających się problemów rynku pracy,

   - współdziałanie w kwestii finansowania programów przeciwdziałaniu bezrobociu.

   Zakłada się, że dotychczasowe doświadczenia ze współpracy z samorządami, wnioski i propozycje zgłaszane w korespondencji i na spotkaniach posłużą do udoskonalenia istniejących form współpracy oraz wypracowania nowych form, satysfakcjonujących wszystkich zainteresowanych i służących pomyślnemu rozwiązywaniu kwestii bezrobocia.

   Ad 8. Jakie dodatkowe działania i wysiłki podejmą przedstawiciele rządu Jerzego Buzka, aby skuteczniej przeciwstawiać się rosnącemu bezrobociu?

   Uwzględniając ograniczoną skuteczność dotychczasowej polityki rynku pracy dla zmniejszenia bezrobocia, a także wyzwania, jakie stoją przed polską gospodarką, niezbędne są zdecydowanie inne działania niezależnie od tradycyjnych programów rynku pracy. Mając to na uwadze, 4 stycznia br. Rada Ministrów przyjęła do realizacji ˝Narodową strategię wzrostu zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich na lata 2000-2006˝. Strategia stanowi zbiór kierunków działań, których realizacja przyczyni się do wzrostu produktywnego zatrudnienia, a więc także do ograniczenia bezrobocia i jego negatywnych skutków.

   Do podstawowych kierunków działań rządu w latach 2000-2006 będzie należeć:

   1) poprawa ˝zatrudnialności˝, tj. bardziej skuteczne niż dotąd kształtowanie u osób poszukujących pracy umiejętności warunkujących uzyskanie zatrudnienia,

   2) rozwój przedsiębiorczości,

   3) wspieranie zdolności adaptacyjnych przedsiębiorstw i ich pracowników do nowych i zmieniających się warunków funkcjonowania rynku pracy,

   4) wdrożenie polityki równości szans na rynku pracy.

   Na podstawie strategii opracowywany jest obecnie ˝Narodowy plan działań na rzecz zatrudnienia na lata 2000-2001˝, stanowiący jej uszczegółowienie, którego realizacja w sposób istotny wpłynie na poprawę sytuacji na rynku pracy.

   Pragnę wyrazić przekonanie, że podjęte przez rząd działania pozwolą na prozatrudnieniowy rozwój gospodarczy kraju, umożliwiając trwałe ograniczenie bezrobocia.

   Z szacunkiem

   Minister

   Longin Komołowski

   Warszawa, dnia 10 kwietnia 2000 r.