Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości - z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 3620

w sprawie przestępczości wśród nieletnich

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację pani poseł Izabelli Sierakowskiej z dnia 27 marca 2000 r. w sprawie przestępczości wśród nieletnich, chcę podkreślić, że nie jest to zjawisko nowe, lecz stale obecne w życiu społecznym. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż znaczący wzrost liczny najpoważniejszych czynów popełnionych przez nieletnich nastąpił już w 1996 r. Dokonali oni wtedy 26 zabójstw i byli uczestnikami 964 bójek lub pobić. Ważne staje się zatem skuteczne zapobieganie szerzeniu się tej, najpoważniejszej obok narkomanii i alkoholizmu, patologii, co jest jednym z istotnych celów polityki rządu.

   Na wstępie pragnę wyjaśnić podstawowe różnice terminologiczne, jakie występują w aktach prawnych, a które dotyczą podniesionego w interpelacji zagadnienia.

   Pojęcie ˝nieletni˝ jest podstawowe dla całej ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, gdyż wyznacza zakres podmiotowy zawartych w niej regulacji. Powołana wyżej ustawa ustala trzy kręgi osób objętych wspólną nazwą ˝nieletni˝, wobec których możliwe jest stosowanie środków wychowawczych lub poprawczych:

   - w zakresie zapobiegania i zwalczania demoralizacji nieletnimi są osoby, które nie ukończyły 18 lat,

   - w postępowaniu o czyny karne - osoby, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu lat 13, ale przed ukończeniem lat 17,

   - w zakresie wykonywania środków wychowawczych lub poprawczych - osoby, względem których środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do ukończenia 21 lat.

   Stosowanie środków wychowawczych nie jest ograniczone dolną granicą wieku, natomiast istotne środki poprawcze mogą być stosowane dopiero po ukończeniu przez nieletniego 13 lat. Dopuszczenie się zatem czynu karalnego przez osobę, która nie ukończyła 13 lat, potraktowane może być jako przejaw demoralizacji i pociągać za sobą zastosowanie środków wychowawczych, a w razie konieczności i leczniczo-wychowawczych.

   W odniesieniu do odpowiedzialności nieletnich na podstawie przepisów Kodeksu karnego należy podnieść, że, jak słusznie zauważyła autorka interpelacji, granicą odpowiedzialności karnej jest ukończenie przez sprawcę 17 lat. Kodeks dopuszcza jednak wyjątki w art. 10 § 2 K.k. Przewiduje on możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej nieletniego sprawcy, który po ukończeniu lat 15 dopuścił się jednego z najpoważniejszych czynów zabronionych, wymienionych enumeratywnie w treści przepisu (np. zabójstwa, zgwałcenia, rozboju), a jednocześnie za stosowaniem do takiego nieletniego zasad odpowiedzialności karnej przewidzianych dla dorosłych sprawców przemawiają okoliczności sprawy, a zwłaszcza wysoki stopień demoralizacji i bezskuteczność stosowanych wcześniej środków wychowawczych i poprawczych.

   Przechodząc do szczegółowych kwestii podniesionych w interpelacji, należy zwrócić uwagę, że istotnie w ostatnim okresie czasu obserwuje się niepokojące zjawisko wzrostu przestępczości nieletnich z równoczesnym narastaniem brutalności i agresji ich działań.

   Niekorzystne zmiany w zakresie postaw nieletnich skłaniają do poszukiwania bardziej adekwatnych niż w dotychczasowych przepisach metod reakcji na najbardziej drastyczne czyny.

   Dostrzegając ten problem i jego skalę, Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, który jest obecnie przedmiotem prac komisji sejmowych. Celem nowelizacji jest z jednej strony dostosowanie przepisów ustawy do standardów międzynarodowych, synchronizacja z rozwiązaniami zawartymi w innych działach prawa, poprawa sprawności postępowania oraz wzmocnienie roli pokrzywdzonego, z drugiej zaś zwiększenie efektywności środków wychowawczych i poprawczych. W tej ostatniej kwestii przewiduje się m.in. wprowadzenie instytucji obligatoryjnego odwołania warunkowego zawieszenia środka poprawczego lub też zwolnienia z zakładu poprawczego w razie popełnienia przez nieletniego najpoważniejszych czynów karalnych, nałożenie na sąd obowiązku rozstrzygnięcia o potrzebie przeniesienia nieletniego do zakładu poprawczego o wzmożonym nadzorze w razie popełnienia przez niego najpoważniejszych czynów karalnych, a także obowiązek umieszczenia nieletniego do czasu rozpoznania takiej sprawy w schronisku dla nieletnich o najsurowszym rygorze pobytu. Projekt dopuszcza również możliwości stosowania względem nieletnich tymczasowego aresztowania, jeżeli środki przewidziane dla nieletnich byłyby niewystarczające, a czyn został popełniony po ukończeniu przez sprawcę lat 15.

   Należy jednak podkreślić, że przepisy prawa nie są w stanie całkowicie zlikwidować przestępczości wśród nieletnich. Konieczne jest także zwiększenie efektywności działań zapobiegawczych oraz resocjalizacyjnych podejmowanych przez sądy rodzinne przy jednoczesnym zintensyfikowaniu działań instytucji państwowych, jak również organizacji społecznych.

   Podejmowane są zatem próby ograniczenia przestępczości młodzieży na innych niż prawne polach:

   - poprzez pomoc rodzinie i jej wsparcie, zwłaszcza gdy wychowuje małe dziecko, oraz interwencje, gdy jest w sytuacji kryzysowej,

   - poprzez zwiększenie skuteczności oddziaływań wychowawczych szkoły i zapobiegania porażkom edukacyjnym,

   - poprzez oddziaływanie na młodzież w środowisku rówieśniczym.

   Efektem tych działań powinno być zapobieganie patologii rodziny poprzez właściwą diagnozę, edukację i pomoc, której celem jest aktywizowanie członków rodziny do samodzielnego rozwiązywania problemów, a tym samym eliminacja przynajmniej niektórych przyczyn przestępczości i demoralizacji nieletnich.

   Podkreślić należy, że nie przewiduje się likwidacji placówek opiekuńczo-wychowawczych, a szczególną wagę przywiązuje się do wszystkich form pracy w środowisku, w wyniku której można pomagać rodzinie i dziecku i zapobiegać nieprzystosowaniu społecznemu.

   Realizacja powyższych celów wymaga jednak oczywiście nakładów finansowych. W ustawie budżetowej na 2000 r. zaplanowano na działalność placówek opiekuńczo-wychowawczych (w tym świetlic i klubów środowiskowych) środki w wysokości 555 841 000 zł.

   Według danych z 1999 r. w kraju działa ponad 1100 placówek, w których objęto opieką blisko 68 000 dzieci. W 486 ogniskach wychowawczych, świetlicach i klubach środowiskowych, młodzieżowych ośrodkach socjoterapii pomoc uzyskało 43 813 dzieci.

   Na przestrzeni ostatnich lat nie odnotowano zmniejszenia liczby placówek wychowania pozaszkolnego, takich jak pałace młodzieży, młodzieżowe domy kultury, ogniska pracy pozaszkolnej, ogrody jordanowskie czy międzyszkolne ośrodki sportowe. Nie nastąpiło również ograniczenie liczby uczestników zajęć. Upowszechniane są działania tych placówek wychowania pozaszkolnego, które pełnią w lokalnym środowisku rolę ośrodków animacji społeczno-kulturalnej.

   Podejmuje się szereg działań w ramach tworzonego ˝Programu przeciwdziałania niedostosowaniu społecznemu i przestępczości wśród dzieci i młodzieży˝, w którym mieszczą się zarówno działania systemowe związane z reformą oświaty, jak i działania wspierające oraz inicjatywy międzyresortowe, a także własne próby ograniczania patalogicznych zjawisk wśród młodzieży.

   Odnosząc się natomiast do kwestii dodatkowych środków z budżetu państwa za zadania pozaszkolne, pragnę zwrócić uwagę, że na dofinansowanie środowiskowych programów wychowawczych i profilaktyczno-wychowawczych w 1999 r. wydano ponad 4 mln zł.

   Z wypełnianiem czasu wolnego dzieci i młodzieży wiąże się również organizowanie imprez i konkursów, na które przeznaczono ponad 2 mln zł, a które finansowane są w ramach zlecania zadań państwowych.

   Mówiąc o działaniach wspomagających profilaktykę problemów dzieci i młodzieży, należy też wspomnieć o niemałych środkach budżetowych, które przeznacza się na programy pomocowe z rezerw celowych budżetu państwa, z których samorządy otrzymują dla uczniów najuboższych i potrzebujących wsparcia ponad 80 mln zł na organizację wypoczynku letniego, stypendia socjalne, stypendia dla dzieci ze wsi na wyrównywanie szans edukacyjnych, zasiłki, zakup podręczników. Ponad 200 mln zł otrzymają samorządy na dożywianie uczniów oraz pomoc dzieciom z rodzin zastępczych i placówek opiekuńczo-wychowawczych. Podejmowane są starania, aby połączyć przekazywane do samorządów środki finansowe z rozwijaniem lokalnych i regionalnych programów społecznych.

   Na zakończenie pragnę jeszcze raz podkreślić, że nawet najdoskonalsze przepisy prawa nie są w stanie całkowicie wyeliminować przestępczości wśród nieletnich. Najskuteczniejszą formą walki z tym zjawiskiem jest efektywna działalność profilaktyczna prowadzona nie tylko przez resort sprawiedliwości, ale również przy współdziałaniu z innymi resortami oraz organami administracji rządowej, pozarządowej i samorządami terytorialnymi.

   Z poważaniem

   Podsekretarz stanu

   Janusz Niemcewicz

   Warszawa, dnia 8 maja 2000 r.