Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwo.ci

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 3834

w sprawie sytuacji polskiego więziennictwa

   Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na interpelację pani poseł Izabelli Sierakowskiej z dnia 20 kwietnia 2000 r., sygnatura SPS-0202-3834/00, w sprawie sytuacji polskiego więziennictwa, poniżej uprzejmie przedstawiam stanowisko w poruszanych przez panią poseł kwestiach.

   Wysoka liczba osób pozbawionych wolności przebywających w zakładach karnych i aresztach śledczych była od wielu lat jednym z problemów polskiego systemu penitencjarnego. Populacja osadzonych w Polsce w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców była przeciętnie dwukrotnie wyższa niż występująca w państwach Europy Zachodniej.

   Od 1989 r., to jest od czasu ostatniej amnestii (po której odnotowano stan 40 321 osadzonych), liczba osób przebywających w jednostkach penitencjarnych ponownie wzrosła i w październiku 1995 r. wynosiła 66 500 osób.

   Od tego czasu nastąpił okresowy spadek stanu osadzonych związany ze zmianą ustawodawstwa karnego, jak i polityką orzecznictwa sądowego. Konsekwencją powyższego było to, że od kilku lat stabilizował się on w granicach 57-58 tys. skazanych i tymczasowo aresztowanych (wynosił on średnio w 1996 r. 58 844 osób, a w 1997 r. - 57 705).

   W 1998 r. zaludnienie jednostek penitencjarnych ponownie zaczęło się zwiększać i w dniu 31 sierpnia 1998 r. osiągnęło 59 180 osób.

   Zmniejszenie się liczby osób pozbawionych wolności nastąpiło po wprowadzeniu nowych kodyfikacji karnych. W okresie od 1 września 1998 r. do 31 lipca 1999 r. w zakładach karnych i aresztach śledczych przebywało średnio 55 449 osadzonych.

   Kolejny wzrost populacji rozpoczął się w sierpniu 1999 r. Według stanu na dzień 31 grudnia 1999 r. w jednostkach penitencjarnych osadzonych było 56 765 osób. W ciągu pięciu miesięcy liczba osadzonych wzrosła o 2357. Jeszcze szybszy wzrost zaludnienia nastąpił w 2000 r. W okresie od 1.01.2000 r. do 17.04.2000 r. w aresztach śledczych i zakładach karnych osadzono 5444 osoby.

   Łącznie więc od początku sierpnia 1999 r. do połowy kwietnia 2000 r. zaludnienie jednostek penitencjarnych wzrosło o 7801 osób.

   Według stanu na dzień 17 kwietnia br. w zakładach karnych i aresztach śledczych przebywało 62 209 osób, w tym 16 741 tymczasowo aresztowanych, 44 828 skazanych i 640 ukaranych. W związku z tym współczynnik osób pozbawionych wolności na 100 tys. mieszkańców wyniósł około 160.

   Do wykonywania tymczasowego aresztowania i kary pozbawienia wolności więziennictwo dysponuje 70 aresztami śledczymi, 86 zakładami karnymi i 31 oddziałami zewnętrznymi o łącznej pojemności 63 076 miejsc zakwaterowania. 1344 miejsca posiadają szpitale więzienne i 47 miejsc domy matki i dziecka. Ponadto ze względu na prowadzone modernizacje i remonty wyłączone są z użytkowania 1764 miejsca zakwaterowania, w tym 1471 miejsc w zakładach karnych i 293 w aresztach śledczych.

   Z przedstawionej dynamiki zaludnienia jednostek penitencjarnych w istocie wynika, iż w ostatnim okresie zaobserwowano wzrost populacji więziennej, w tym w szczególności tymczasowo aresztowanych. Niemniej, jak wynika z szeroko przedstawionych danych liczbowych, nie można mówić, że ˝w takich warunkach praktycznie niemożliwa jest jakakolwiek resocjalizacja˝.

   Zwrócić należy przy tym uwagę, że aby zapewnić odpowiedni standard oddziaływań penitencjarnych, przewidziane są ustawowe instrumenty prawne w tym kierunku. W wypadku przeludnienia jednostek penitencjarnych, w oparciu o przepisy rozporządzenia ministra sprawiedliwości z dnia 29 czerwca 1999 r. w sprawie zasad i trybu postępowania właściwych organów w wypadku, gdy liczba osadzonych w zakładach karnych lub aresztach śledczych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów (DzU nr 61, poz. 669) ze strony organów prokuratorskich i sądowych, jak i dyrektorów jednostek penitencjarnych podejmowane są odpowiednie działania organizacyjne i prawne mające na celu zmianę takiej sytuacji, polegające między innymi na:

   - informowaniu nie rzadziej niż raz w miesiącu przez prezesa sądu za pośrednictwem prezesa sądu apelacyjnego, a prezes wojskowego sądu garnizonowego odpowiednio za pośrednictwem prezesa wojskowego sądu okręgowego, ministra sprawiedliwości o liczbie osób, co do których sąd orzekł o odroczeniu wykonania kary pozbawienia wolności lub o warunkowym przedterminowym zwolnieniu,

   - podjęciu przez kierownika jednostki organizacyjnej prokuratury działań organizacyjnych zmierzających do wykorzystania w toczących się postępowaniach uprawnień prokuratora, określonych w art. 21 K.k.w. (składanie wniosków jako strona), w celu ograniczenia liczby osób przebywających w zakładach karnych,

   - podjęciu przez dyrektora jednostki organizacyjnej Służby Więziennej działań organizacyjnych zmierzających do przystosowania dodatkowych pomieszczeń w jednostce do wymogów, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, w których umieszcza się osadzonych.

   W ocenie Ministerstwa Sprawiedliwości zaludnienie jednostek penitencjarnych w 1999 r. nie wywierało znacząco ujemnego wpływu na jakość atmosfery wychowawczej w zakładach karnych i aresztach śledczych, jednakże utrzymywanie się w bieżącym roku tendencji do wzrostu zaludnienia może w przyszłości spowodować problemy w pracy wychowawczej. Należy w tym kontekście zwrócić uwagę na dokonany w ostatnich latach, będący konsekwencją przełomu ustrojowego w roku 1989 i przyjęcia zasad państwa prawa, znaczący wzrost świadomości własnych praw w środowisku osadzonych.

   Jednym z najlepszych i najbardziej czułych wskaźników atmosfery wychowawczej panującej w jednostkach penitencjarnych jest statystyka wypadków nadzwyczajnych. Ogólna liczba takich wypadków, które wystąpiły w latach: 1998 i 1999, kształtuje się na podobnym poziomie. Liczba samouszkodzeń utrzymywała się w 1999 r. na poziomie roku 1998, zmalały liczby podejmowanych przez osadzonych prób samobójczych i dokonanych samobójstw. Nastąpił spadek ilościowy zdarzeń o charakterze zbiorowych wystąpień czynnych.

   Warto też zwrócić uwagę na fakt - co jest sukcesem polskiego więziennictwa ostatnich lat - że nastąpił znaczny spadek tzw. niepowrotów z udzielanych skazanym przepustek systemowych i widzeń poza terenem zakładu karnego, osiągając w 1999 r. 1,14% udzielonych przepustek (najniższy wskaźnik w ostatnich 10 latach), co świadczy również o dobrej atmosferze wychowawczej w jednostkach.

   Analiza statystyczna i jakościowa zaistniałych wypadków od roku 1998 do chwili obecnej nie potwierdza zatem tezy o generalnym wzroście ˝nastrojów agresji, frustracji czy też poczucia zagrożenia˝ wśród osadzonych, stanowi raczej podstawę do formułowania pozytywnej oceny sytuacji.

   Obserwowane tempo wzrostu liczby osadzonych, wynikające między innymi z ilości stosowanych tymczasowych aresztowań i czasu ich trwania, wymiaru orzekanych kar, ilości wyroków kierowanych do wykonania oraz udzielanych warunkowych przedterminowych zwolnień, może pogorszyć sytuację zaludnienia jednostek penitencjarnych, a tym samym - implicite - może doprowadzić do negatywnych następstw zarówno w zakresie wypadków nadzwyczajnych jak i pogorszeniu atmosfery wychowawczej. Aby przeciwdziałać tym tendencjom, podejmowane są również przez resort działania o charakterze inwestycyjno-remontowym. I tak - dla przykładu:

   - w bieżącym roku rozpocznie się budowa nowego aresztu śledczego na terenie Piotrkowa Trybunalskiego o pojemności około 600 miejsc. Przedsięwzięcie to zostało ujęte w wykazie inwestycji wieloletnich (załącznik do ustawy budżetowej na 2000 r.). Zakończenie budowy przewiduje się w roku 2003. W bieżącym roku na inwestycję zabezpieczono kwotę 4,0 mln zł,

   - w 2000 r. zostanie również rozpoczęta - w ramach pierwszego etapu odtworzenia jednostki zniszczonej w czasie buntu w 1989 r. - budowa pawilonu mieszkalnego o pojemności około 150 miejsc w Zakładzie Karnym w Czarnem,

   - w bieżącym roku przystąpiono do pierwszego etapu modernizacji pawilonu mieszkalnego w Zakładzie Karnym w Wojkowicach o pojemności około 80 miejsc,

   - opracowywana jest dokumentacja techniczna pawilonu mieszkalnego o pojemności około 300 miejsc, który ma być zbudowany w Areszcie Śledczym w Lublinie,

   - w najbliższym czasie oddany zostanie do użytku oddział dla osadzonych niebezpiecznych w Zakładzie Karnym w Sztumie.

   Jednocześnie należy wyraźnie stwierdzić, że w chwili obecnej, po uchwaleniu ustawy budżetowej na 2000 r., nie będzie można wygospodarować dodatkowych środków finansowych na więziennictwo.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Janusz Niedziela

   Warszawa, dnia 18 maja 2000 r.