Odpowiedź ministra pracy i polityki socjalnej

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 384

w sprawie waloryzacji emerytur i rent w 1998 r. oraz sposobu liczenia tzw. koszyka kosztów utrzymania na potrzeby waloryzacji emerytur i rent

   W związku z upoważnieniem prezesa Rady Ministrów do udzielenia odpowiedzi na interpelację pani Anny Marii Filek, posłanki na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Zasady metodologiczne przyjęte w badaniu cen towarów i usług konsumpcyjnych, na podstawie którego obliczane są wskaźniki cen dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów dla potrzeb waloryzacji emerytur i rent, są zgodne z rekomendacjami zalecanymi zarówno przez EUROSTAT, jak również uwzględniają postanowienia zawarte w rezolucji podjętej przez XIV Międzynarodową Konferencję Statystyków Pracy. Wskaźniki te, zwane do 1990 r. ˝wskaźnikami kosztów utrzymania˝ rodzin emerytów i rencistów odzwierciedlają zmiany cen towarów i usług konsumpcyjnych nabywanych przez tę grupę gospodarstw domowych, tj. określają w procentach, o ile więcej lub mniej z tytułu zmian cen musiał wydać przeciętnie emeryt lub rencista w danym okresie w porównaniu do okresu bazowego na zakup tej samej ilości takich samych lub podobnych towarów i usług. Wskaźniki te, podobnie jak inne dane statystyczne, dają obraz przeciętnych zmian. Informują o generalnej tendencji zmian cen towarów i usług konsumpcyjnych nabywanych przez gospodarstwa domowe emerytów i rencistów, natomiast nie odzwierciedlają zmian w sytuacji ekonomicznej każdego konkretnego gospodarstwa domowego, gdyż ta zależy w dużej mierze od innych czynników, takich jak wysokość dochodów, model konsumpcji, miejsce zamieszkania. Stąd też pomiar wskaźników może nie odpowiadać społecznemu odczuciu, według którego dane liczbowe dotyczące wskaźnika cen nie są zgodne z obserwowanymi na rynku zmianami.

   Obliczenia wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych opierają się na wynikach dwóch badań - cen detalicznych i budżetów gospodarstw domowych. Podstawowym źródłem danych o poziomach i dynamice cen są notowania przeprowadzone w punktach sprzedaży detalicznej oraz w zakładach gastronomicznych i usługowych znajdujących się na terenie 307 rejonów badania cen, którymi są miasta lub ich część (np. gminy). Przy doborze rejonów badania cen wzięto pod uwagę: liczbę mieszkańców i ich strukturę zawodową, gęstość sieci handlowej, znaczenie miejscowości pod względem turystycznym, zróżnicowanie dochodów ludności oraz zróżnicowanie cen i zaopatrzenia ludności. Ceny notowane są w ok. 28 tys. punktach sprzedaży na terenie całego kraju przez ponad 300 ankieterów, którzy są pracownikami urzędów statystycznych. Uzupełniającym źródłem informacji o cenach są cenniki i zarządzenia o zmianach cen, wydawane przez organa administracji państwowej lub jednostki gospodarcze obejmujące zasięgiem swej działalności cały kraj. W ten sposób badane są ceny m.in. gazu, przewozów PKP, niektórych leków oraz usług pocztowych i telekomunikacyjnych.

   W bieżącym roku badaniem objęto ok. 1,6 tys. reprezentantów towarów i usług konsumpcyjnych, których lista jest jednakowa w każdym rejonie. Corocznie lista ta jest modyfikowana z uwagi na pojawianie się w sprzedaży nowych asortymentów i wycofywanie tych, które nie cieszą się popytem. Do badania cen detalicznych w 1998 r. wymieniono ok. 8% towarów i usług podlegających obserwacji w roku poprzednim. Badane są ceny towarów zarówno krajowych jak i zagranicznych oraz ceny usług o podstawowym znaczeniu w konsumpcji ludności.

   Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw domowych poszczególnych grup, w tym również emerytów i rencistów obliczane są przy przyjęciu jako systemu wag przeciętnych rocznych wydatków konsumpcyjnych w zł na 1 osobę w rodzinie w roku poprzednim. System wag informuje o strukturze wydatków gospodarstwa domowego na poszczególne grupy towarów i usług w wydatkach ogółem. Z uwagi na duże zmiany w modelu i strukturze konsumpcji aktualizacja systemu wag następuje corocznie. Przeciętne roczne wydatki pochodzą z badań budżetów gospodarstw domowych, które prowadzone są metodą reprezentacyjną w oparciu o losowy dobór gospodarstw domowych. Badania te są prowadzone metodą rotacji miesięcznej w cyklu miesięcznym. Badaniem jest objętych ponad 32 tys. gospodarstw domowych w ciągu roku, w tym w każdym miesiącu bada się ok. 900 gospodarstw domowych emerytów i rencistów, a w skali rocznej - ponad 10 tys.

   Punktem wyjścia do uzyskania miesięcznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów jest obliczenie średniej ceny dla poszczególnych reprezentantów towarów i usług konsumpcyjnych, z uwzględnieniem zróżnicowania terytorialnego. Podstawowe grupy, według których obliczane i publikowane są indeksy, to:

   - rodzaje wydatków: żywność, alkohol, artykuły nieżywnościowe, usługi,

   - rodzaje potrzeb: żywność, alkohol i tytoń, odzież i obuwie, mieszkanie (w tym jego koszty użytkowania, tj. między innymi energia elektryczna, gaz, centralne ogrzewanie i ciepła woda oraz wyposażenie), higiena osobista i ochrona zdrowia (w tym leki), kultura, oświata i wypoczynek, transport i łączność oraz pozostałe wydatki.

   Idea mechanizmu waloryzacji emerytur i rent, obowiązującego począwszy od 1996 r. opiera się na założeniu, że świadczenia waloryzuje się corocznie, w celu zachowania ich co najmniej realnej wartości. Począwszy od 1998 r., zgodnie z ustawą z dnia 25 października 1996 r. o waloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (DzU nr 136, poz. 636) podstawę do ustalenia wysokości zwaloryzowanych emerytur i rent stanowi wynikający z ustawy budżetowej prognozowany na dany rok średnioroczny wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw emerytów i rencistów albo prognozowany na dany rok średnioroczny wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, jeżeli jest wyższy. W związku z tym ustawa z dnia 25 października 1996 r. nałożyła na prezesa Głównego Urzędu Statystycznego obowiązek opracowywania prognozy średniorocznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych dla gospodarstw domowych emerytów i rencistów. Prognoza ta opracowywana jest w oparciu o przyjęte do projektu ustawy budżetowej na następny rok założenia dotyczące wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych oraz harmonogram planowanych podwyżek cen urzędowych i kontrolowanych. Ponadto do opracowania prognozy wykorzystywane są, wyszacowane w oparciu o dostępne za minione miesiące danego roku, dane z badań budżetów rodzinnych, wydatki na poszczególne towary i usługi konsumpcyjne nabywane przez gospodarstwa emerytów i rencistów.

   Stosownie do zapisu art. 3 ww. ustawy - jeżeli wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych wynikający z ustawy budżetowej wynosi co najmniej 10%, świadczenia emerytalno-rentowe waloryzowane są dwukrotnie, od 1 marca i od 1 września, w oparciu o jednakowe wskaźniki. Natomiast gdy prognozowany na dany rok średnioroczny wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych wynosi mniej niż 10% - emerytury i renty waloryzuje się raz w roku, od 1 czerwca. W ustawie budżetowej na 1998 r., założono średnioroczny wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem na poziomie 11%, a dla gospodarstw emerytów i rencistów na poziomie 11,5% oraz przyjęto gwarancje 1,5% wzrostu realnego świadczeń w odniesieniu do wzrostu cen ogółem. Stąd też w 1998 r. przewidziano dwie waloryzacje; pierwsza została zrealizowana w marcu w oparciu o wskaźnik 105,25%, druga odbędzie się we wrześniu w oparciu o ten sam wskaźnik.

   Jeżeli dwukrotna waloryzacja w 1998 r. nie zapewni 1,5% realnego wzrostu przeciętnego świadczenia emerytalno-rentowego brutto w 1998 r. w porównaniu z 1997 r. - to zgodnie z art. 4 ustawy - emeryci i renciści otrzymają jednorazowe wyrównanie w wysokości zapewniającej ten gwarantowany wzrost, z jednoczesną korektą wysokości świadczeń w pierwszym terminie waloryzacji, przed wynikającą z niej podwyżką w 1999 r.

   Omówiony mechanizm waloryzacji gwarantuje emerytom i rencistom, że ich świadczenia są podwyższane w taki sposób, aby nie traciły swej siły nabywczej. Zapis ustawowy gwarantuje zachowanie co najmniej wartości realnej; natomiast gdy sytuacja finansowa budżetu państwa i Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pozwoli - wzrost świadczeń może być wyższy, ale zależy to od decyzji rządu i parlamentu.

   Podjęcie decyzji o dodatkowej waloryzacji świadczeń w czerwcu br. wymagałoby odrębnej regulacji ustawowej, jednak obecna sytuacja finansowa zarówno Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak i budżetu państwa nie sprzyja jej podjęciu.

   Na stan środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma wpływ trwające już od szeregu lat zjawisko stopniowego zmniejszania się liczby ubezpieczeń, powodujące że wpływy ze składek nie wystarczają na sfinansowanie wydatków i uzupełniane są przez dotację z budżetu państwa. Każda decyzja zwiększająca wydatki na emerytury i renty oznaczałaby więc dalsze zwiększenie deficytu FUS. Natomiast w ustawie budżetowej na 1998 r. nie ma rezerw, z których wydatki te mogłyby być sfinansowane.

   Należy jednak podkreślić, że skutki podwyżek cen ponoszą nie tylko emeryci i renciści. Ochrona przed inflacją i działania podejmowane przez rząd w tym zakresie muszą być skierowane do kręgu osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji finansowej, a są to częstokroć osoby z rodzin pracowniczych. Tak więc rozwiązań łagodzących skutki podwyżek cen należy szukać poza systemem emerytalnym, raczej w działalności pomocy społecznej - bowiem daje to możliwość skierowania środków do osób najbardziej potrzebujących: samotnych i żyjących w rodzinach o najniższych dochodach.

   W budżecie państwa przewidziane są środki na pomoc zarówno w formie dodatków mieszkaniowych, jak i innych świadczeń z pomocy społecznej wynikających z pogorszenia się sytuacji materialnej w wyniku zwiększenia się kosztów utrzymania związanych z podwyżką cen energii cieplnej.

   Minister

   Longin Komołowski

   Warszawa, dnia 17 kwietnia 1998 r.