Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 3964

w sprawie tworzenia warunków dostępu trzeciej strony do sieci elektroenergetycznej na przykładzie Polskiego Konsorcjum Handlu Energią SA w Warszawie

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na przesłaną przez pana Jana Króla wicemarszałka Sejmu RP przy piśmie z dnia 16 maja br., znak: SPS-0202-3964/00, interpelację posła pana Jana Rejczaka w sprawie tworzenia warunków dostępu trzeciej strony do sieci elektroenergetycznej na przykładzie Polskiego Konsorcjum Handlu Energią SA w Warszawie uprzejmie proszę, działając z upoważnienia prezesa Rady Ministrów, o przyjęcie następujących wyjaśnień, przygotowanych we współpracy z prezesem Urzędu Regulacji Energetyki.

   Na wstępie pragnę zwrócić uwagę pana posła na kilka aspektów wynikających z realizacji przepisów ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (DzU nr 54, poz. 389, z późn. zm.), która określa, o czym stanowi art. 1 ust. 1, zasady kształtowania polityki energetycznej państwa, zasady i warunki zaopatrzenia i użytkowania paliw i energii oraz działalności przedsiębiorstw energetycznych, a także określa organy właściwe w sprawach o kluczowym znaczeniu dla gospodarki energetycznej, sektora elektroenergetycznego i odbiorców.

   Stosownie do postanowień przepisów ww. ustawy zadania z zakresu spraw regulacji gospodarki paliwami i energią oraz promowania konkurencji w obszarze przedsiębiorstw energetycznych o charakterze monopolu naturalnego realizuje prezes Urzędu Regulacji Energetyki - centralnego organu administracji rządowej, powołany przez prezesa Rady Ministrów. Do zakresu kompetencji i obowiązków prezesa URE należy regulowanie działalności przedsiębiorstw energetycznych zgodnie z ustawą i założeniami polityki energetycznej państwa, zmierzające do równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii (art. 23 ustawy), a w szczególności m.in.:

   - rozstrzyganie w pierwszej instancji sporów w zakresie określonym art. 8 ust. 1 Prawa energetycznego, również dotyczących ustalania warunków świadczenia usług, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy,

   - współdziałanie z właściwymi organami w przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym przedsiębiorstw energetycznych.

   Celem ustawy i wprowadzanych w życie rozporządzeń ministra gospodarki, wydanych na podstawie delegacji ustawowych, jest zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego, oszczędnego i racjonalnego użytkowania paliw i energii, rozwoju konkurencji, przeciwdziałanie negatywnym skutkom naturalnych monopoli oraz ochrona interesów odbiorców i minimalizacja kosztów. Ustawa Prawo energetyczne wprowadza zasady rynkowej gospodarki energią elektryczną jako towarem i stara się razem z rozporządzeniami wykonawczymi zapewnić konieczne do tego warunki. Mechanizmy rynkowe tworzone są z jednoczesnym demonopolizowaniem działalności przedsiębiorstw poprzez nałożenie na przedsiębiorstwa energetyczne szeregu obowiązków. Demonopolizacja i urynkowienie rozpoczęły się w zasadzie praktycznie w 1999 r. i proces ten potrwa kilka lat.

   Prawo energetyczne zakłada konkurencyjny obrót energią elektryczną, ustanawiając obowiązek przedsiębiorstw energetycznych zajmujących się przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej zapewnienia wszystkim podmiotom świadczenia usług polegających na przesyłaniu energii elektrycznej wytwarzanej w kraju, z uwzględnieniem warunków technicznych i ekonomicznych, na warunkach określonych przez strony w drodze umowy (art. 4 ust. 2 ww. ustawy). Zobowiązanie to jest realizacją jednej z najważniejszych zasad reformy sektora energetycznego - zasady dostępu strony trzeciej do sieci, zwanej również zasadą TPA. Przepisy ustawy Prawo energetyczne zapewniają podmiotom dostęp do sieci na podstawie ograniczonego, warunkowego i regulowanego dostępu stron trzecich (art. 65 ustawy), przy czym prawo do korzystania z usług przesyłowych jest stopniowo uzyskiwane przez poszczególne grupy odbiorców zgodnie z harmonogramem określonym rozporządzeniem ministra gospodarki z dnia 6 sierpnia 1998 r. w sprawie harmonogramu uzyskiwania przez poszczególne grupy odbiorców prawa do korzystania z usług przesyłowych (DzU nr 107, poz. 671).

   Jednocześnie art. 7 ust. 1 ustawy nakłada na wymienione wyżej przedsiębiorstwa energetyczne obowiązek zawierania umów o świadczenie usług przesyłowych z odbiorcami, którzy uzyskali uprawnienie do korzystania z takich usług, ale nie jest to obowiązek bezwzględny. Jego realizację ustawa uzależnia od zaistnienia następujących warunków:

   1) są spełnione techniczne i ekonomiczne warunki dostarczania (art. 7 ust. 1 ustawy),

   2) usługi przesyłowe nie obniżają niezawodności dostarczania oraz jakości paliw lub energii poniżej poziomu określonego odrębnymi przepisami (art. 4 ust. 3 ustawy),

   3) usługi przesyłowe nie powodują niekorzystnej zmiany cen oraz zakresu dostarczania paliw lub energii do innych podmiotów przyłączonych do sieci (art. 4 ust. 3 ustawy).

   Nawiązując do przytoczonego przez pana posła Jana Rejczaka w interpretacji przykładu, generalnie można stwierdzić, że zarówno argumentacja, jak i wnioski, wskazujące na stosowanie praktyk monopolistycznych w dostępie do sieci przesyłowej, nie znajdują uzasadnienia ani w świetle obowiązujących przepisów, ani stosowanych rozwiązań praktycznych.

   Zgodnie z ustawą Prawo energetyczne Polskie Sieci Elektroenergetyczne SA mają obowiązek świadczenia usług przesyłowych, ale po spełnieniu łącznie warunków określonych przepisami ww. ustawy, jak również wydanych na jej podstawie rozporządzeń. Należy przypuszczać, że wniosek Polskiego Konsorcjum Handlu Energią SA w Warszawie ˝o odpłatne udostępnienie możliwości korzystania z krajowych przesyłowych sieci elektroenergetycznych przy przesyle energii elektrycznej od źródła do odbiorców tej energii˝ nie spełniał określonych przepisami wymagań, co uniemożliwiło podpisanie przez PSE SA umowy o świadczenie na rzecz PKHE SA usług przesyłowych. W przypadku gdy PKHE SA reprezentuje podmiot przyłączony do sieci rozdzielczej Zakładu Energetycznego, nie jest również stroną dla PSE SA. W związku z powyższym uprawniony podmiot lub w jego imieniu koncesjonowane przedsiębiorstwo energetyczne prowadzące działalność w zakresie obrotu energią elektryczną powinny podpisać umowę z operatorem systemu rozdzielczego - właściwym zakładem energetycznym, do którego sieci jest przyłączony odbiorca posiadający prawo do korzystania z usług przesyłowych. Stroną dla PSE SA - operatora systemu przesyłowego i jednocześnie organizatora hurtowego rynku energii elektrycznej (głównego odbiorcy energii od wytwórców i dostawcy dla zakładów energetycznych) - jest w tym przypadku operator systemu rozdzielczego.

   Jednocześnie PSE SA ma obowiązek i konsekwentnie go realizuje w zakresie równego traktowania wszystkich podmiotów na rynku energii elektrycznej. Przejawem tego są opracowane i stosowane przez PSE SA (na podstawie przepisów rozporządzenia ministra gospodarki z dnia 21 października 1998 r. w sprawie szczegółowych warunków przyłączania podmiotów do sieci elektroenergetycznych (...), obrotu energią elektryczną, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców (DzU nr 135, poz. 881) - ˝Instrukcja ruchu i eksploatacji sieci przesyłowej˝ i ˝Regulamin rynku bilansowego w Polsce˝, które to dokumenty w pełni regulują zasady zgłaszania i realizacji umów sprzedaży energii elektrycznej zawieranych przez uczestników rynku energii elektrycznej, jak również są materiałem wskazującym ww. podmiotom możliwości, jakie dają nowe rozwiązania w tym zakresie. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w ilości zgłaszanych i realizowanych umów, np. z 19 umów zgłoszonych w maju w 1999 r. nastąpił wzrost do 103 zrealizowanych na 109 zgłoszonych umów w marcu 2000 r. W każdym przypadku PSE SA stosowało jednakową procedurę wobec wszystkich podmiotów.

   Przykład ten wyraźnie wskazuje, że w podnoszonym w interpelacji przypadku ma miejsce raczej niechęć wnioskodawcy do podporządkowania się obowiązującym regulacjom niż dyskryminacja ze strony operatora systemu przesyłowego. Potraktowanie PKHE SA inaczej, niż to zostało określone w obowiązujących przepisach, byłoby działaniem świadczącym o nierównym traktowaniu stron i mogłoby spotkać się z negatywną reakcją organów regulacyjnych i pozostałych uczestników rynku.

   Powracając do postawionych przez pana posła w interpelacji pytań, informuję, co następuje:

   1. Jakie są główne przyczyny utrudniające rozwój konkurencji na krajowym rynku obrotu energią elektryczną?

   Podstawowe warunki korzystania z usług przesyłowych, o których wspomniałem na wstępie, są na ogół spełnione, choć należy zauważyć, że brak jest jeszcze precyzyjnych kryteriów uznawania zawieranych kontraktów na dostawy energii elektrycznej za możliwe do wykonania ze względu na warunki techniczne, m.in. brak jest instrukcji eksploatacji sieci rozdzielczych oraz spójnych systemów teleinformatycznych obejmujących sieci przesyłowe i rozdzielcze, w szczególności układów pomiarowo-rozliczeniowych umożliwiających zgodne z wymaganiami rynku energii elektrycznej rozliczanie wszystkich jego uczestników, przy czym pragnę nadmienić, że prezes URE zobowiązał koncesjonowane przedsiębiorstwa energetyczne do realizacji wymaganych prawem systemów pomiarowych do końca 2000 r.

   Najpoważniejszą jednak przyczyną utrudniającą rozwój konkurencji na rynku energii elektrycznej jest to, aby świadczenie usług przesyłowych energii elektrycznej nie powodowało niekorzystnej zmiany cen oraz zakresu dostarczania energii elektrycznej do innych podmiotów przyłączonych do sieci. Spowodowane jest to przede wszystkim istnieniem kontraktów długoterminowych zawartych w latach 1993-1998 pomiędzy wytwórcami a Polskimi Sieciami Elektroenergetycznymi SA w celu stworzenia gwarancji finansowych, niezbędnych dla umożliwienia, koniecznej z uwagi na międzynarodowe zobowiązania Polski w zakresie ekologii, modernizacji źródeł wytwórczych, z wykorzystaniem finansowania środkami zewnętrznymi. Podstawą gwarancji finansowych było zapewnienie przychodów na wymaganym poziomie, realizowane poprzez obowiązek zakupu określonej ilości energii po określonej cenie. Obowiązek ten został nałożony na PSE SA jako drugą stronę wszystkich kontraktów długoterminowych. Kontrakty te obejmują 70% zapotrzebowania na energię elektryczną w najbliższych latach i ustalają ceny energii na poziomie wyższym niż ewentualna cena na rynku konkurencyjnym w sektorze wytwarzania energii elektrycznej, przy uwzględnieniu niskich cen rynkowych energii elektrycznej wytwarzanej również w jednostkach, które takich inwestycji nie prowadziły.

   Uruchomienie rynku konkurencyjnego w sytuacji około 40% nadmiaru potencjału wytwórczego, bez systemu rozliczeń skutków kontraktów długoterminowych, spowodowałoby konieczność sprzedaży przez PSE SA energii zakupionej w ramach kontraktów odbiorcom przyłączonym do sieci przesyłowej po cenach bardzo wysokich, zabezpieczających PSE SA przed bankructwem. Takie działanie naruszałoby warunek dotyczący niepowodowania niekorzystnej zmiany cen dla niektórych podmiotów przyłączonych do sieci przesyłowej i jednocześnie powodowałoby nieprzestrzeganie ogólnej zasady niedyskryminacji podmiotów na rynku konkurencyjnym.

   Istnienie kontraktów długoterminowych w obecnym kształcie jest więc jednym z najbardziej istotnych ograniczeń w rozwoju konkurencji na rynku obrotu energią elektryczną.

   Ponadto należy zauważyć, że rola PSE SA jako jednocześnie operatora systemu przesyłowego oraz organizatora rynku hurtowego energii elektrycznej jest również niekorzystna z punktu widzenia liberalizacji obrotu.

   Obecny system kalkulacji taryf odziedziczył po obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1999 r. urzędowych cennikach energii elektrycznej, stanowionych przez ministra finansów, subsydiowanie skrośne między grupami odbiorców, a także między działalnościami koncesjonowanymi, tj. obrotem a przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej, powodując niespójność taryf energii elektrycznej i usług przesyłowych poszczególnych przedsiębiorstw energetycznych. Działania regulatora w zakresie równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych i odbiorców paliw i energii (art. 23 ust. 1 ustawy Prawo energetyczne), ograniczające wzrost przychodów sektora elektroenergetycznego, powodują, iż dochodzenie do cen pokrywających koszty uzasadnione prowadzonej działalności przedsiębiorstw energetycznych musi być rozłożone w czasie . Jednocześnie regulacje umożliwiające stosowanie cen rynkowych energii elektrycznej oznaczają dla spółek dystrybucyjnych konieczność przyspieszenia procesu eliminowania subsydiowania skrośnego, a w konsekwencji (nie z winy spółek dystrybucyjnych) konieczność nierównego startu w konkurowaniu na rynku energii elektrycznej w porównaniu z nowymi przedsiębiorstwami obrotu.

   Równie istotna jest jednak postawa dotychczasowego sektora dystrybucji energii elektrycznej. Nie należy bowiem pomijać faktu, że każdy odbiorca samodzielnie kupujący energię, podobnie jak każde nowe przedsiębiorstwo obrotu, uszczupla grono odbiorców obsługiwanych przez danego dystrybutora. Liberalizacja obrotu energią elektryczną postrzegana jest więc przez niektóre przedsiębiorstwa, posiadające dotychczas pozycję monopolistyczną w tym zakresie, jako zagrożenie ich interesów, gdyż na pewno przyczyni się do eliminacji słabych przedsiębiorstw z rynku. Rozwijająca się konkurencja powoduje, że niektóre przedsiębiorstwa energetyczne odnoszą się do niej niechętnie.

   Tworzenie barier w obrocie energią elektryczną w dwustronnych umowach powodowane jest także trudnościami zakupu tej energii u wytwórców. Zdarza się, że elektrownie czy elektrociepłownie przy podpisaniu umowy sprzedaży energii elektrycznej zastrzegają sobie, że obrót energią uzyskaną na podstawie tej umowy nie może odbywać się na obszarze działania określonych spółek dystrybucyjnych.

   Niewątpliwie rozwój konkurencji na krajowym rynku obrotu energią elektryczną utrudniony jest także wskutek braku wypracowanych metod zawierania i realizacji transakcji, jak również braku mechanizmu umożliwiającego równy dostęp do informacji wszystkim uczestnikom rynku, co jest szczególnie ważne w przypadku rynku rozwijającego się, na którym istnieje wiele niedoświadczonych odbiorców, obawiających się zrezygnowania z dotychczasowych dostaw energii elektrycznej.

   Odnosząc się do drugiego pytania pana posła:

   Jakie działania podejmuje rząd w celu zwalczania praktyk monopolistycznych w zakresie dostępu trzeciej strony do sieci elektroenergetycznej?

   Należy wspomnieć o prawnych środkach przysługujących przedsiębiorstwu, któremu odmówiono zawarcia umowy w zakresie świadczenia usług przesyłowych, przewidzianych przez Prawo energetyczne. W trybie art. 8 ust. 1 ustawy Prawo energetyczne, na wniosek strony, prezes URE ocenia, czy odmowa zawarcia umowy lub proponowane przez przedsiębiorstwo warunki umowy są uzasadnione w świetle obowiązujących w tym zakresie przepisów.

   Bezpośrednie działania zmierzające do przeciwdziałania praktykom monopolistycznym przedsiębiorstw energetycznych podejmowane są, w ramach ustawowego obowiązku, przez prezesa URE przy współpracy m.in. z prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Rozstrzygnięcie szeregu spraw spornych na rynku energii elektrycznej podjęte zostało w wyniku działań Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Skarbu Państwa.

   Systematyczne zaangażowanie rządu w kreowanie wspólnej polityki energetycznej, czego wyrazem jest przyjęcie przez Radę Ministrów dokumentu ˝Założenia polityki energetycznej Polski do roku 2020˝ oraz zatwierdzenie przez KERM w grudniu 1999 r. przygotowanego przez Stałą Grupę Koordynacyjną ds. Elektroenergetyki, pod przewodnictwem prezesa UOKiK, dokumentu ˝Zintegrowany harmonogram prywatyzacji sektora elektroenergetycznego i wprowadzenia rynku energii elektrycznej˝ spowodowało przyspieszenie działań zmierzających do uruchomienia konkurencyjnego rynku energii elektrycznej w Polsce. Przygotowanie i wdrażanie przez rząd programu prywatyzacyjnego sektora elektroenergetycznego pozwoli zróżnicować strukturę właścicielską przedsiębiorstw energetycznych - sprzyjającą konkurencji - i uzyskać środki na inwestycje w sektorze.

   W celu zniwelowania negatywnych - z punktu widzenia rynku konkurencyjnego - skutków kontraktów długoterminowych został opracowany system opłat kompensacyjnych, obejmujący rozliczenie w sposób niedyskryminujący skutków zawartych wcześniej kontraktów. Warunkiem wdrożenia przygotowanego systemu jest przekształcenie dwustronnych umów długoterminowych - towarowych w kontrakty finansowe. Zostały określone zasady kompensowania różnicy pomiędzy przychodami gwarantowanymi w umowach długoterminowych a przychodami osiąganymi przez wytwórców oferujących energię z jednostek wytwórczych, aktualnie objętych kontraktami, na rynkach konkurencyjnych. Spowoduje to zniesienie obowiązku zakupu tej energii przez PSE SA oraz pozwoli na oferowanie jej przez wytwórców na wybranym przez nich segmentach rynku konkurencyjnego.

   Ponadto oddzielenie funkcji operatora systemu przesyłowego od działalności w zakresie obrotu (z wyłączeniem rynku bilansującego) oznaczać będzie dopuszczenie, w miejsce jednego nabywcy, możliwości wprowadzenia, produkowanej przez jednostki wytwórcze objęte aktualnie kontraktami długoterminowymi, energii elektrycznej do obrotu w trzech segmentach rynku: na rynku kontraktów dwustronnych, na rynku bilansującym i docelowo na giełdzie energii. Z inicjatywy rządu powołana została w listopadzie 1999 r. spółka Giełda Energii SA. Uruchomienie próbnych transakcji giełdowych planowane jest w lipcu br., a obrót kontraktami na Giełdzie Energii rozpocznie się na początku 2001 r.

   Między innymi z powyższych względów rząd przygotował i przedłożył Sejmowi RP nowelizację ustawy Prawo energetyczne, która została uchwalona przez Sejm w dniu 26 maja br. Rozwiązania zawarte w znowelizowanej ustawie umożliwiają wprowadzenie systemu opłat niwelujących skutki kontraktów długoterminowych, a pełne wdrożenie tych opłat i tym samym uruchomienie realnego dostępu strony trzeciej do sieci nastąpi po wydaniu stosownych rozporządzeń wykonawczych w drugiej połowie tego roku.

   Mam nadzieję, że powyższe wyjaśnienia zostaną uznane za wyczerpujące odpowiedzi na postawione w interpelacji pytania.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Donocik

   Warszawa, dnia 8 czerwca 2000 r.