Odpowiedź sekretarza stanu

w Ministerstwie Edukacji Narodowej

- z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 4707

w sprawie sytuacji zwalnianych nauczycieli

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją pana posła Mieczysława Czerniawskiego w sprawie sytuacji zwalnianych nauczycieli uprzejmie wyjaśniam, co następuje:

   Według prognoz demograficznych wielu ekspertów do 2015 r. należy liczyć się ze spadkiem liczby uczniów w szkołach o około 30%. Pogłębiający się niż demograficzny powoduje spadek liczby oddziałów i obniżenie stanu zatrudnienia nauczycieli. Polityka oświatowa państwa może jedynie skutki niżu łagodzić. Takim czynnikiem łagodzącym skutki niżu jest dokonana w ramach reformy systemu oświaty zmiana, polegająca na wprowadzeniu obowiązku nauki do 18 roku życia.

   Głęboki niż demograficzny populacji szkolnej powoduje, iż właściwe jednostki samorządu terytorialnego, zgodnie ze swoimi kompetencjami, podejmują decyzje o likwidacji szkół bądź łączeniu szkół w większe jednostki. Wiąże się to również ze zwalnianiem pewnej grupy nauczycieli.

   Elementy systemu osłonowego dla zwalnianych nauczycieli zawarte są w obowiązującej ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (DzU z 1997 r. nr 56, poz. 357 z późn. zm.). W stosunku do tych nauczycieli, dla których w związku z niżem demograficznym zabraknie pracy, ma zastosowanie przepis art. 20 ust. 1 Karty nauczyciela przewidujący, iż w przypadku całkowitej likwidacji szkoły dyrektor szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy. Natomiast w sytuacji częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych, powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnienie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć dyrektor szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy lub - na wniosek nauczyciela - przenosi go w stan nieczynny.

   Nauczyciel, z którym został rozwiązany stosunek pracy w ww. trybie, ma prawo do odprawy w wysokości uzależnionej od formy nawiązania stosunku pracy. Nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, natomiast nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę przysługują świadczenia określone w przepisach o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy (ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw - DzU z 1990 r. nr 4, poz. 19 z późn. zm.), tj. odprawa w wysokości uzależnionej od stażu pracy pracownika - maksymalnie do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia, liczonego według zasad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy.

   Nauczyciel, który złożył wniosek o przeniesienie w stan nieczynny, przez okresu sześciu miesięcy zachowuje prawo do wynagrodzenia zasadniczego oraz świadczeń pracowniczych do czasu ustania stosunku pracy. Ponadto może podjąć pracę na zasadach określonych w art. 20 ust. 8 Karty nauczyciela. Z tytułu wykonywania pracy nauczycielowi przysługuje odpowiednie do wymiaru zajęć wynagrodzenie, niezależnie od pobieranego wynagrodzenia z tytułu pozostawania w stanie nieczynnym.

   Nauczyciel, z którym rozwiązano stosunek pracy w trybie art. 20 ust. 1 Karty nauczyciela, ma prawo do odprawy pieniężnej, choćby niezwłocznie podjął inne zatrudnienie.

   Obowiązujące przepisy Karty nauczyciela umożliwiają także, w sytuacji zmniejszenia liczby godzin w szkole, zatrudnienie nauczycieli w wymiarze ograniczonym nie niższym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć z proporcjonalnie zmniejszonym wynagrodzeniem. Poza tym organ prowadzący szkołę może nałożyć na nauczyciela obowiązek podjęcia pracy w innej szkole lub szkołach na tym samym lub - za zgodą nauczyciela - innym stanowisku, w celu uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych w wymiarze nie większym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

   W myśl przepisu art. 88 ust. 1 Karty nauczyciela, nauczyciel, który legitymuje się trzydziestoletnim okresem pracy, w tym 20 lat wykonuje pracę w szczególnym charakterze, może przejść na emeryturę w sytuacji rozwiązania stosunku pracy z przyczyn wymienionych w art. 20 ust. 1 Karty nauczyciela. Nauczycielowi temu przysługuje obok odprawy sześciomiesięcznej również odprawa emerytalna. Odprawa emerytalna przysługuje również nauczycielowi, który przejdzie na emeryturę w trybie art. 88 ust. 1 Karty nauczyciela po ustaniu 6-miesięcznego okresu przebywania w stanie nieczynnym.

   Jednocześnie pragnę nadmienić, iż Ministerstwo Edukacji Narodowej, monitorując racjonalizację sieci szkół, uznało za konieczne wprowadzenie rozwiązań łagodzących negatywne skutki likwidacji szkół z klasami 0-III bądź I-III, usytuowanych daleko od najbliższych szkół o wyższej strukturze organizacyjnej. Stąd też powstał projekt ˝Mała szkoł˝.

   Projekt ˝Mała szkoł˝ jest ofertą dla szkół z klasami 0-III lub I-III i liczbą uczniów mniejszą niż trzydziestu. Szkoły te - zgodnie z opracowanym projektem - będą miały status szkoły publicznej prowadzonej przez osobę prawną lub fizyczną; osobę prawną stanowić będą organizacje pozarządowe, w tym stowarzyszenia utworzone przez lokalną społeczność wiejską.

   Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało program doskonalenia nauczycieli, którzy podejmą pracę w tych szkołach. W ramach posiadanych przeze mnie grantów uruchomione zostały studia podyplomowe przygotowujące do nauczania zintegrowanego, zarządzania placówką oraz współpracy ze środowiskiem lokalnym. Z napływających do ministerstwa informacji wynika, iż projekt ˝Mała szkoła˝ spotkał się z dużym zainteresowaniem środowisk lokalnych.

   Ponadto uruchomiony został program ˝Rok 0˝, ułatwiający uzyskiwanie kwalifikacji do nauczania języków obcych. Program adresowany jest do czynnych nauczycieli szkół w gminach do 5 tys. mieszkańców, którzy zamierzają uzyskać kwalifikacje do nauczania języka obcego. Program realizują nauczycielskie kolegia języków obcych, w tym również kolegia działające w strukturze szkół wyższych i wyższe szkoły zawodowe prowadzące specjalności w zakresie nauczania języków obcych. Kurs finansowany jest ze środków rezerwy budżetowej, nauczyciele wnoszą opłatę w wysokości 50 zł za semestr.

   Nauczyciele nauczania początkowego i wychowania przedszkolnego mogą po ukończeniu kursu ˝Roku 0˝ zdawać egzamin z podstawowej znajomości języka i uzyskać (po ukończeniu kursu kwalifikacyjnego pedagogiczno-metodycznego w zakresie wczesnego nauczania języków) pełne kwalifikacje do nauczania języka obcego w klasach 0-III.

   Równocześnie pragnę poinformować, iż prowadzone są rozmowy z przedstawicielami związków zawodowych, zrzeszających nauczycieli, na temat innych rozwiązań, które będą w stanie złagodzić skutki niżu demograficznego w zakresie spadku liczby dotychczas zatrudnionych nauczycieli.

   Z poważaniem

   Sekretarz stanu

   Irena Dzierzgowska

   Warszawa, dnia 5 października 2000 r.