Odpowiedź ministra finansów

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na ponowną interpelację posła Janusza Dobrosza

na interpelację nr 4962

w sprawie wielkości transferów finansowych z Polski za granicę w konsekwencji niektórych zagranicznych inwestycji bezpośrednich i usług zagranicznych w Polsce po 1988 r.

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na pismo pana marszałka z dnia 30 listopada 2000 r. (nr SPS-0202-4692p/00), zawierające interpelację pana posła Janusza Dobrosza w sprawie wielkości transferów finansowych z Polski za granicę w konsekwencji niektórych zagranicznych inwestycji bezpośrednich i usług zagranicznych w Polce po 1988 r., pragnę przedstawić dodatkowe informacje stanowiące odpowiedź na postawione przez pana posła pytania.

   Ad 1. ˝Jak pan ocenia całość zjawiska wypływu za granicę z polskiego systemu finansowego części polskiego dochodu narodowego i kapitału, o którym mowa w punktach I-VI mojego pisma interpelacyjnego z 18 września 2000 r., w jakim stopniu zjawisko to stanowi zagrożenie dla polskiej suwerenności gospodarczej i dla dobrobytu społeczeństwa polskiego?˝

   Z danych statystycznych wynika, że dochód narodowy brutto (DNB) jest mniejszy niż produkt krajowy brutto (PKB). W latach 1994-1998 udział dochodu narodowego brutto w PKB ukształtował się na poziomie odpowiednio: 99%, 98,4%, 99,2%, 99,2% i 99,3%. Oznacza to, że część dochodu jest transferowana za granicę różnymi kanałami, w tym również wymienionymi przez pana posła. Podmioty zagraniczne mają powiązania z jednostkami gospodarki narodowej poprzez następujące transakcje: saldo wymiany produktów z zagranicą, wynagrodzenia, przepływy odsetek, dochody od inwestycji, transfery bieżące saldo obrotów bieżących z zagranicą, transfery kapitałowe oraz wierzytelności/zadłużenie netto.

   Nie oznacza to jednak, że zjawisko to stanowi zagrożenie dla polskiej suwerenności gospodarczej i dla dobrobytu społeczeństwa polskiego. Spojrzenie na ten problem tylko od strony transferów dochodów jest spojrzeniem jednostronnym. Należy mieć na uwadze, że przepływu kapitałów przez granice państwa nie powinno rozpatrywać się jedynie w kontekście wypływu za granicę z polskiego systemu finansowego części polskiego dochodu narodowego i kapitału, gdyż zjawisko to występuje w połączeniu ze wzrostem poziomu bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ), bez których nie udałoby się osiągnąć szybkiego wzrostu gospodarczego i obecnego poziomu produktu krajowego brutto, a tym samym także dochodu narodowego brutto.

   Napływ BIZ do Polski zwiększa się systematycznie od 1990 r., przy czym przyspieszenie wzrostu nastąpiło od 1995 r. Według danych NBP w 1999 r. napłynęło do Polski ogółem 6757 mln USD BIZ, o 31,7% więcej niż w roku poprzednim. Skumulowana wartość BIZ ogółem na koniec 1999 r. wyniosła 29 666 mln USD.

   Według danych Państwowej Agencji Inwestycji Zagranicznych (PAIZ) w 1999 r. napłynęło do Polski ogółem 8,3 mld USD bezpośrednich inwestycji zagranicznych. W porównaniu z 1998 r. oznacza to obniżenie wielkości napływu BIZ ogółem z 10,1 mld USD do 8,3 mld USD (o 17,9%). Relacja BIZ ogółem do wielkości PKB (w USD) w 1999 r. wynosiła 5,3% wobec 6,4% w 1998 r.

   Na koniec 1999 r. skumulowana wielkość BIZ ogółem osiągnęła wartość 38,9 mld USD. W porównaniu z danymi z końca 1998 r. skumulowana wartość BIZ ogółem wzrosła o 27%. Ponadto potwierdzone zobowiązania inwestycyjne największych inwestorów zagranicznych na koniec 1999 r. wyniosły 13,4 mld USD w porównaniu z zadeklarowaną sumą 13,3 mld USD na koniec 1998 r.

   Oceniając całość tego zjawiska należy mieć na uwadze, że wysoki napływ inwestycji bezpośrednich przyczynił się do osiągnięcia wysokiego tempa wzrostu gospodarczego. Szacuje się, że wkład inwestycji bezpośrednich we wzrost PKB w latach 1997-1999 był dodatni i zawierał się w przedziale 0,5-0,9 punktu procentowego.

Tabela nr 1. Wkład inwestycji bezpośrednich we wzrost gospodarczy

Wyszczególnienie

Jedn.

1996

1997

1998

1999

PKB

mln zł

387826,6

472350,4

553560,1

617040,4

Nakłady brutto na środki trwałe

mln zł

80390

110850

139200

161680

Udział we wzroście PKB

p.p.

 

4,5

3,3

1,7

FDI w USD

mln USD

4498

4908

6365

7270

Udział FDI w PKB

%

3,1%

3,4%

4,0%

4,7%

Udział FDI w inwestycjach

%

15,1%

14,5%

16,0%

17,8%

Wzrost realny PKB

%%

1,06

1,068

1,048

1,041

Udział FDI we wzroście PKB

p.p.

 

0,5

0,9

0,8

Źródło: NBP Bilans rozrachunkowy, wyliczenia własne.

   Ponadto bezpośrednie inwestycje zagraniczne przyczyniają się do poprawy konkurencyjności krajowej gospodarki, a także do wzrostu konkurencji wewnątrzsektorowej, co w efekcie powoduje niższy poziom marż i cen oraz szerszą ofertę produktów dla klientów zarówno indywidualnych, jak i instytucjonalnych. Inwestycjom zagranicznym z reguły towarzyszy także transfer wartości niematerialnych, co dodatkowo przyczynia się zarówno do wzmocnienia pozycji rynkowej podmiotów posiadających inwestorów strategicznych, jak i poprawy ich konkurencyjności na rynkach międzynarodowych.

   Dostrzegając pozytywne aspekty napływu kapitału zagranicznego w ostatnich latach, większość krajów potwierdziła swoje pozytywne nastawienie wobec bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Dla gospodarek krajów Europy Środkowowschodniej bezpośrednie inwestycje zagraniczne z uwagi na ogromne potrzeby kapitałowe związane z otwieraniem swoich gospodarek i ich restrukturyzacją mają do odegrania potencjalnie ważną rolę. Przy niedostatku wewnętrznych źródeł finansowania inwestycje bezpośrednie są istotnym sposobem pokrycia kosztów procesów rozwojowych i restrukturyzacyjnych. Podkreślić należy dodatkowo, że ten sposób pozyskiwania kapitału jest bezpieczniejszy od bezpośredniego zaciągania kredytów zagranicznych.

   Polityka prowadzona przez rząd RP, mająca na celu otwarcie gospodarki polskiej na rynki światowe, przyciąganie kapitału zagranicznego, przyczyniła się do szybszego rozwoju gospodarczego naszego kraju na tle krajów Europy Środkowowschodniej.

   Oceniając zjawisko napływu kapitału z zagranicy w szerszym kontekście niż tylko przy pomocy miernika, jakim jest PKB czy też PNB, należy brać pod uwagę możliwość wystąpienia pewnych zagrożeń dla dobrobytu społeczeństwa polskiego. Zagrożenia te związane są m.in. ze skłonnością inwestorów zagranicznych do ˝wypychania˝ od siebie ˝brudnych˝ technologii, chronienia własnego środowiska naturalnego kosztem zaśmiecania uboższej zagranicy. Ich niwelowanie lub łagodzenie skutków w decydującej mierze zależeć będzie od usprawnienia systemu prawnego, wzrostu kompetencji ludzi oraz sprawności instytucji.

   Ad 2. ˝Jak pan oblicza według stanu na 31 grudnia 1999 r. wysokość uszczupleń polskiego dochodu narodowego za pomocą kanałów tansferowych, o których mowa w punktach II i III mojego pisma interpelacyjnego z 18 września 2000 r. oraz jak pan szacuje wysokość sumy wytransferowanych z Polski wartości finansowych w latach 1989-1999 za pomocą kanałów transferowych, wymienionych w punktach I-VI mojego pisma interpelacyjnego z 18 września br.?˝

   Pragnę poinformować pana posła, że ponieważ Ministerstwo Finansów nie jest odpowiedzialne za prowadzenie statystyki transakcji Polski z zagranicą, w celu udzielenia odpowiedzi na pana pytanie zwróciliśmy się z prośbą o przekazanie interesujących pana danych liczbowych, tj. wielkości transakcji z zagranicą według kanałów transferowych wymienionych w pana interpelacji, do instytucji odpowiedzialnych za prowadzenie statystyk, tj. do Głównego Urzędu Statystycznego i Narodowego Banku Polskiego.

   W odpowiedzi z Głównego Urzędu Statystycznego (pismo z dnia 19 grudnia 2000 r. znak: RN-1/73/2000) uzyskaliśmy informację, że GUS nie dysponuje tak szczegółowymi danymi dotyczącymi transakcji finansowych z zagranicą, które pozwoliłyby odpowiedzieć na pytanie pana posła. Główny Urząd Statystyczny informuje, że dane dotyczące transakcji z nierezydentami uzyskuje z publikacji Narodowego Banku Polskiego ˝Bilans płatniczy na bazie transakcji˝ i ˝Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce˝. Jednak w oparciu o rachunki SNA dostępne są ogólne dane ukazujące wpływ całości transferów dochodów za granicę różnymi kanałami, niekoniecznie wymienionymi tylko przez pana posła, na wielkość dochodu narodowego brutto w latach 1993-1999, co przedstawia poniższa tabela.

Tabela nr 2. Produkt i dochód narodowy brutto

Wyszczególnienie

Jedn.

1993

1994

1995

1996

1997

1998

1999

Produkt krajowy brutto

mld zł

155,8

225,1

308,1

387,8

472,4

553,6

615,6

Dochody netto z zagranicy

mld zł

-6,6

-2,2

-4,8

-2,9

-3,7

-4,1

-4,0

Dochód narodowy brutto

mld zł

149,2

222,9

303,3

384,9

468,6

549,4

611,6

Źródło: Główny Urząd Statystyczny

   W odpowiedzi na nasze pismo Narodowy Bank Polski (pismo znak: DS./SP/4502/206/2000 z dnia 19 grudnia 2000 r.) przekazał nam dostępne dane statystyczne, które w pewnej części są odpowiedzią na pana pytanie. Uzyskane dane znajdują się w załącznikach*) do niniejszego pisma. W załączniku nr 1 przedstawiono wartości dywidend wypłaconych zagranicznym inwestorom bezpośrednim w latach 1996-1999 oraz napływ kapitału z tytułu zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Polsce w latach 1990-1999. W załączniku nr 2 przedstawiono rozchody z tytułu usług w latach 1996-1999 według danych z bilansu płatniczego na bazie transakcji.

   Pragnę poinformować pana posła, że tak szczegółowe badania nie były dotychczas przewidziane w programie badań statystycznych. Jeśli zajdzie konieczność prowadzenia takich badań, to taka propozycja zostanie rozpatrzona podczas zatwierdzania przyszłych programów badań statystycznych. Pragnę jednak zauważyć, że tego typu badania są kosztowne i na ich prowadzenie musiałyby być przeznaczone dodatkowe wydatki z budżetu państwa.

   Ad 3. ˝Ile Polska zapłaciła w latach 1989-1999 za zagraniczne konsultacje, ekspertyzy itp. zamówione przez rząd i agendy rządowe?˝

   Pragnę poinformować pana posła, że Ministerstwo Finansów nie dysponuje danymi odnośnie do poniesionych łącznych wydatków na zagraniczne konsultacje udzielone rządowi RP oraz agendom rządowym w latach 1989-1999. Danymi takimi mogą dysponować odpowiednie resorty i udzielenie odpowiedzi na pytanie pana posła wymagałoby zaangażowania wszystkich resortów w pozyskanie danych.

   Ad ˝Czy do zagranicznych inwestycji bezpośrednich (tzw. FDI) pan minister zalicza przejęcia przez cudzoziemców polskich tytułów własnościowych w ramach tzw. prywatyzacji kapitałowej w bankowości, przemyśle i rolnictwie wielkoobszarowym?˝ ˝Jaką część tzw. inwestycji zagranicznych bezpośrednich stanowiły nowe obiekty na tzw. surowym korzeniu, zbudowane przez cudzoziemców w Polsce?˝

   Kwestia określania, jakie inwestycje kapitałowe zaliczane są do bezpośrednich inwestycji zagranicznych, zależy od kryteriów przyjętych przez instytucje prowadzące odpowiednie statystyki, czyli wynika z przyjętych przez te instytucje definicji, a nie jest kwestią subiektywnej oceny.

   Uprzejmie informuję, że zbieraniem i publikacją danych na temat inwestycji bezpośrednich w Polsce zajmują się: Główny Urząd Statystyczny (GUS), Narodowy Bank Polski (NBP) i Państwowa Agencja Inwestycji Zagranicznych (PAIZ). W związku z tym istnieją cztery statystyki (NBP podaje 2 statystyki wielkości napływu do Polski kapitału zagranicznego, tj. w ujęciu bilansu płatniczego na bazie płatności i na bazie transakcji), podające wielkość napływu kapitału zagranicznego do Polski. Różnice w podawanych przez te instytucje wielkościach wynikają z przyjętych metod zbierania danych, i tak:

   GUS

   Podstawą prawną badania wielkości inwestycji zagranicznych w Polsce przez GUS do 1997 r. było zarządzenie prezesa GUS, a od 1998 r. jest rozporządzenie Rady Ministrów publikowane w Monitorze Polskim. Celem badania jest określenie liczebności i struktury spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność gospodarczą w Polsce oraz uzyskiwanych przez nie wyników finansowych. Badaniu poddawane są spółki prawa handlowego (akcyjne i z ograniczoną odpowiedzialnością) niezależnie od stopnia zaangażowania kapitału zagranicznego (banki i instytucje ubezpieczeniowe obserwowane są w odrębnych badaniach). Przedmiotem badania jest:

   - wartość zagranicznych wkładów pieniężnych i niepieniężnych zadeklarowanych w dniu rejestracji spółki,

   - wartość zagranicznych wkładów wniesionych do spółki,

   - wielkość kapitału podstawowego w podziale na krajowy i zagraniczny,

   - kapitały własne i obce,

   - wielkość majątku trwałego i obrotowego,

   - wyniki finansowe (przychody, koszty, wynik finansowy brutto i netto).

   Źródłem informacji są sprawozdania na formularzach: KZ - dla spółek z udziałem kapitału zagranicznego oraz F-02 i SP - bilans i rachunek zysków i strat. Badanie takie przeprowadza się raz w roku, a dane publikowane są w publikacjach rocznych ˝Działalność gospodarcza spółek z udziałem kapitału zagranicznego˝, ˝Bilansowe wyniki finansowe banków˝ i ˝Instytucje ubezpieczeniowe˝ 11 miesięcy po zakończeniu roku sprawozdawczego (odpowiadającego kalendarzowemu).

   NBP

   1) w bilansie płatniczym na bazie transakcji

   Podstawą prawną badania jest zarządzenie prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 22 listopada 1996 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania do Narodowego Banku Polskiego danych niezbędnych do sporządzania bilansu płatniczego oraz bilansów należności i zobowiązań państwa. Celem badania jest zebranie danych statystycznych niezbędnych do zestawień bilansu płatniczego na bazie transakcji oraz bilansów aktywów i pasywów zagranicznych państwa, a także przekazywanych do OECD i EUROSTAT. Badaniu poddawane są spółki prawa handlowego (akcyjne i z ograniczoną odpowiedzialnością) z udziałem kapitału zagranicznego, mające co najmniej jednego zagranicznego inwestora bezpośredniego z minimum 10% udziałem w kapitale podstawowym. Wielkość napływu kapitału zagranicznego do Polski otrzymuje się poprzez zsumowanie wartości następujących składników (strumieni):

   - napływu kapitału w formie zakupów udziałów i akcji za gotówkę,

   - napływu kapitału wnoszonego w naturze,

   - wielkości dopłat do kapitału,

   - wielkości reinwestowanych zysków,

   - wzrostu lub spadku innych należności i zobowiązań zagranicznych inwestorów bezpośrednich (w tym kredytów i pożyczek zagranicznych),

   - zmiana wartości stanu zobowiązań wobec zagranicznych inwestorów bezpośrednich.

   Źródłem informacji są formularze własne, zawierające dane o przedsiębiorstwie bezpośredniego inwestowania, inwestorze bezpośrednim, informacje z bilansu oraz z rachunku zysków i strat spółki. Badanie takie przeprowadza się raz w roku, a dane publikowane są w rocznej publikacji ˝Bilans płatniczy na bazie transakcji oraz bilans aktywów i pasywów zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej˝ 9 miesięcy po zakończeniu roku sprawozdawczego (odpowiadającego kalendarzowemu).

   2) w bilansie płatniczym na bazie płatności

   Bilans płatniczy na bazie płatności przedstawia transakcje dokonywane w obrocie z zagranicą, powodujące zmiany stanu środków dewizowych na rachunkach bankowych polskich banków w bankach za granicą, na rachunkach banków zagranicznych w bankach krajowych oraz na rachunkach innych nierezydentów w bankach polskich. Bilans ten identyfikuje transakcje pomiędzy rezydentami i nierezydentami, którym towarzyszy przepływ środków finansowych.

   Bezpośrednie inwestycje zagraniczne przedstawione w bilansie płatniczym obejmują napływ kapitału zagranicznego w formie udziałów wnoszonych przez zagranicznych inwestorów oraz wielkość pożyczek otrzymanych od udziałowców zarejestrowaną przez polski system bankowy. Statystyka ta nie obejmuje udziałów wnoszonych w formie aportów oraz reinwestowanych zysków.

   PAIZ

   Celem badania jest promocja na świecie bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Badaniu poddawani są inwestorzy zagraniczni w Polsce, których udziały/akcje stanowią minimum 10% kapitału podstawowego poszczególnych spółek prawa handlowego i którzy w skali całego kraju zainwestowali ponad 1 mln USD.

   Wielkość napływu kapitału zagranicznego do Polski otrzymuje się poprzez zsumowanie wartości następujących składników (strumieni):

   - napływu kapitału w formie zakupów udziałów i akcji za gotówkę,

   - napływu kapitału wnoszonego w naturze,

   - wielkości dopłat do kapitału,

   - wielkości reinwestowanych zysków,

   - wzrostu innych należności i zobowiązań zagranicznych inwestorów bezpośrednich (w tym kredytów i pożyczek zagranicznych).

   Źródłem informacji są ankiety wysyłane do inwestorów oraz weryfikowane dane z konferencji prasowych inwestorów. Badanie takie przeprowadza się dwa razy w roku, a dane publikowane są w publikacji ˝Lista największych inwestorów zagranicznych w Polsce˝ 6-8 tygodni po badaniu (luty i sierpień).

   Wobec powyższych informacji nie można jednoznacznie odpowiedzieć, czy do zagranicznych inwestycji bezpośrednich zaliczane są przejęcia przez cudzoziemców polskich tytułów własnościowych w ramach tzw. prywatyzacji kapitałowej w bankowości, przemyśle i rolnictwie wielkoobszarowym (np. przejęcie udziałów w spółce z o.o. ˝Kombinat Rolno-Przetwórczy˝ w Głubczycach), którym towarzyszyła likwidacja miejsc pracy i wzrost bezrobocia w kraju. Zależy to bowiem od przyjętych przez daną statystykę zasad klasyfikacji danej inwestycji, np. od zaangażowania kapitałowego inwestora zagranicznego, formy wniesienia kapitału, wielkości wniesionego kapitału itp. Nie zależy to natomiast od branży, w jaką kapitał zagraniczny się angażuje i od skutków, jakie niesie ze sobą wejście do firmy inwestora zagranicznego.

   Nie są prowadzone natomiast statystyki, które pozwoliłby określić, jaką część tzw. inwestycji zagranicznych bezpośrednich stanowiły nowe obiekty na tzw. surowym korzeniu (tzw. green field) zbudowane przez cudzoziemców w Polsce.

   Z poważaniem

   Minister

   Jarosław Bauc

   Warszawa, dnia 11 stycznia 2001 r.