Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Gospodarki

- z upoważnienia prezesa Rady Ministrów -

na interpelację nr 5040

w sprawie programu wspierania eksportu

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z pismem pana marszałka z dnia 10 listopada 2000 r., znak: SPS-0202-5040/00, przedstawiam poniżej odpowiedź na interpelację panów posłów Władysława Adamskiego i Andrzeja Słomskiego w sprawie programu wspierania eksportu.

   Problematyka promocji polskiej gospodarki i polskich przedsiębiorstw za granicą od szeregu miesięcy zajmuje istotne miejsce w działalności rządu, co przejawia się m.in. w przyjęciu, a następnie realizacji kilku dokumentów o strategicznym charakterze, określających podstawy polityki proeksportowej. Należą do nich ˝Koncepcja średniookresowego rozwoju gospodarczego kraju do 2002 r.˝, ˝Kierunki działań rządu wobec małych i średnich przedsiębiorstw do 2002 r.˝ i wreszcie ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝, a także ˝Strategia KUKE SA na lata 1999-2002˝ - jako dokument uzupełniający. W najbliższym czasie przedstawione zostanie ˝Sprawozdanie z realizacji zadań wynikających ze strategii działania KUKE SA. Wnioski i propozycje dalszego działania˝.

   Podstawowe znaczenie ma przyjęty przez Radę Ministrów w sierpniu 1999 r. dokument ˝Ocena sytuacji i propozycje działań dla polepszenia sytuacji w handlu zagranicznym Polski˝. Zawarty w nim program przewiduje realizację całego szeregu działań mających na celu poprawę sytuacji w handlu zagranicznym Polski, działań o charakterze traktatowym, w zakresie promocji gospodarczej oraz w zakresie finansowych i celnych instrumentów wspierania eksportu. Program zawiera harmonogram realizacyjny określający tytuły zadań, terminy oraz instytucje odpowiedzialne za ich realizację. Część zadań jest już zrealizowana, inne znajdują się w trakcie realizacji, niektóre z nich mają charakter ciągły.

   Jednym z podstawowych założeń programu jest intensyfikacja i wzmocnienie działań w zakresie promocji gospodarczej. Działania takie, w miarę posiadanych środków oraz możliwości prawnych i organizacyjnych, prowadzi i stara się rozwijać Ministerstwo Gospodarki. Są one realizowane w następujących formach:

   a) Przedsięwzięcia targowo-wystawiennicze, konferencje i misje gospodarcze:

   - inicjowanie i współorganizacja misji handlowych oraz wystaw o charakterze narodowym;

   - dofinansowywanie uczestnictwa polskich przedsiębiorstw w imprezach targowo-wystawienniczych i misjach handlowych za granicą;

   - wspieranie konferencji, seminariów, warsztatów poświęconych problematyce handlu zagranicznego i promocji polskiego eksportu oraz misji przyjazdowych potencjalnych importerów polskich towarów na niektóre targi w Polsce.

   b) Działalność promocyjna wydziałów ekonomiczno-handlowych ambasad i konsulatów RP:

   - działania na rzecz zapewnienia dostępu polskich towarów, usług i kapitału do rynku kraju urzędowania;

   - analizowanie regulacji prawnych państw obcych dotyczących problematyki gospodarczej, promocja polskiej gospodarki, polskich towarów i firm;

   - pomoc i wspieranie polskich eksporterów na rynkach zagranicznych, w tym zapewnienie niezbędnych informacji ekonomiczno-handlowych.

   c) Działalność w zakresie informacji gospodarczej:

   - utrzymanie systemu informacji o rynkach zagranicznych na potrzeby polskich przedsiębiorstw, prowadzonego przez Centrum Informacji Rynkowej Handlu Zagranicznego Instytutu Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego. W ramach systemu przedsiębiorcy mogą korzystać z baz danych i publikacji tworzonych m.in. w oparciu o dane napływające z placówek. Publikacje te są dystrybuowane do kilkuset odbiorców w kraju (urzędy wojewódzkie, gminne, izby, organizacje gospodarcze, agencje, stowarzyszenia), których zadaniem jest udostępnianie i dystrybucja tych informacji wśród zainteresowanych podmiotów gospodarczych).

   - Teleinformatyczny System Promocji Eksportu.

   W związku z koniecznością rozwoju działalności informacyjnej, skierowanej głównie do małych i średnich przedsiębiorstw, Ministerstwo Gospodarki prowadzi prace związane z utworzeniem Teleinformatycznego Systemu Promocji Eksportu, działającego w oparciu o Internet. Będzie on zawierał m.in. oferty eksportowe, inwestycyjne, kooperacyjne firm polskich, zbierane za pośrednictwem akredytowanych organizacji i instytucji wspierających, urzędów wojewódzkich, agencji rozwoju regionalnego itp. oraz raporty o barierach i utrudnieniach dostępu do rynków priorytetowych i ważnych.

   d) Wsparcie procesu tworzenia tzw. Domów Polskich:

   Koncepcja ˝Domów Polskich˝ jest w znacznej mierze rezultatem wniosków zgłaszanych przez środowiska przedsiębiorców, wskazujących na potrzebę stworzenia w określonych krajach możliwości stałej prezentacji polskich produktów określonych branż.

   Najdalej zaawansowane są prace związane z tworzeniem Polskiego Domu Meblowego w Lubljanie. Aktualnie zgłoszono inicjatywy dotyczące utworzenia Domów Polskich na następujących rynkach: Tajwan, Federacja Rosyjska (5 projektów, w tym w Moskwie i Kaliningradzie), Kazachstan, Francja, Niemcy (Berlin) USA (2 projekty), Ukraina, Słowacja.

   e) Współorganizacja oraz współudział w przygotowywaniu programów szkoleń dla potencjalnych eksporterów na temat organizacji i techniki handlu zagranicznego, w tym realizacja projektu ˝Akademia Handlu Zagranicznego˝ - tj. stworzenie systemu refundacji kosztów związanych z podnoszeniem przez przedsiębiorców lub ich pracowników kwalifikacji w zakresie marketingu międzynarodowego i techniki handlu zagranicznego.

   f) Działalność w dziedzinie przedsięwzięć wydawniczych oraz public relations.

   W działalności promocyjnej Ministerstwa Gospodarki w sposób priorytetowy traktowane są przedsiębiorstwa małe i średnie oraz rynki krajów Unii Europejskiej i b. ZSRR. Dotyczy to zarówno działań prowadzonych przez podległe ministrowi gospodarki wydziały ekonomiczno-handlowe ambasad i konsulatów RP za granicą, jak i innych form promocji, w tym przede wszystkim wsparcia udziału polskich przedsiębiorstw w targach odbywających się za granicą.

   Równolegle z działaniami o charakterze promocyjnym, prowadzonymi przez Ministerstwo Gospodarki lub we współpracy, czy też przy wsparciu MG, funkcjonują także finansowe i celne instrumenty wspierania eksportu, znajdujące się przede wszystkim w obszarze działania Ministerstwa Finansów. Należą do nich m.in.:

   - odliczenia w podatku dochodowym

   Z dniem 1 stycznia 2000 r. ustawą z dnia 20 listopada 1999 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (DzU nr 95, poz. 1101) uchylone zostały przepisy dotyczące możliwości odliczeń od dochodu do opodatkowania poniesionych wydatków inwestycyjnych, z zachowaniem jednak praw nabytych.

   W 2000 r. podatnicy (osoby prawne), którzy skorzystali w 1999 r. z odliczeń, mogą również skorzystać z tzw. premii inwestycyjnej, polegającej na odliczeniu od dochodu do opodatkowania połowy odliczonych w 1999 r. wydatków inwestycyjnych, jednak do wysokości nie wyższej niż 10% dochodu do opodatkowania.

   W 2000 r. podatnicy opłacający podatek dochodowy od osób fizycznych nadal mogą korzystać z ulg inwestycyjnych. Podatnicy wykonujący świadczenia na eksport, z których przychody przekraczają 50% przychodów rocznych (lub równowartość 8,0 mln ECU), mieli lub mają prawo odliczenia od dochodu do opodatkowania całości lub części wydatków inwestycyjnych, do wysokości nieprzekraczającej 30% dochodu w 2000 r. W roku następującym po roku, w którym dokonali odliczeń, mogą dodatkowo obniżyć dochód do opodatkowania o połowę wydatków inwestycyjnych odliczonych od podstawy opodatkowania w poprzednim roku podatkowym, do wysokości nie wyższej niż 15% dochodu do opodatkowania.

   - zwrot i odliczenia od podatku od towarów i usług (VAT)

   W 1999 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 maja 1999 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (DzU nr 50, poz. 499) wraz z trzema rozporządzeniami ministra finansów, która wprowadziła możliwość dokonywania zwrotu tego podatku podróżnym zagranicznym wywożącym towary zakupione w Polsce.

   Wprowadzenie przepisów umożliwiających dokonywanie zwrotu VAT podróżnym może zwiększyć atrakcyjność zakupów w Polsce, co w połączeniu z korzystną dla osoby zagranicznej relacją kursu walut obcych w stosunku do złotego przyczyni się do zwiększenia obrotów handlowych w rejonach przygranicznych.

   Eksport towarów i usług nadal opodatkowany jest stawką ˝0˝ podatku od towarów i usług, co oznacza, iż podatnik sprzedający towary na eksport bądź świadczący usługi eksportowe płaci zerowy VAT, a jednocześnie ma prawo do odliczenia od podatku należnego sumy kwot podatków naliczonych we wcześniejszych fazach produkcji wyrobu finalnego.

   - uproszczenia procedury celnej

   Z dniem 1 stycznia 2000 r. weszło w życie nowe rozporządzenie ministra finansów z dnia 24 listopada 1999 r. w sprawie procedur uproszczonych (DzU nr 104, poz. 1104), które pozwoliło na bardziej precyzyjne ujęcie przepisów dotyczących stosowania tych procedur oraz zapewnienia lepszej ich przejrzystości. Nowe regulacje mają na celu wprowadzenie dalszych ułatwień w dokonywaniu zgłoszeń celnych. Podstawowe znaczenie mają zmiany o charakterze rozszerzającym uprawnienia podmiotów gospodarczych, tj.:

   - możliwość powiadamiania organu celnego o planowanych wysyłkach i tym samym dokonywanie wysyłek towarów poza godzinami pracy urzędu,

   - możliwość nakładania i zdejmowania zamknięć celnych przez agentów celnych,

   - możliwość uzgodnienia z dyrektorem urzędu celnego wzoru rejestru prowadzonego przez osobę korzystającą z procedury celnej oraz sposobu jej przechowywania.

   Odstąpiono od konieczności składania odrębnych zgłoszeń uzupełniających w procedurach wywozowych oraz doprecyzowano, jakie dokumenty należy przekazać do organu celnego przy zgłoszeniu uproszczonym i zgłoszeniu uzupełniającym.

   Stworzone zostały podstawy prawne do dokonywania zgłoszeń celnych w formie elektronicznej. Trwają prace dotyczące komputeryzacji administracji celnej w celu stworzenia technicznych możliwości dokonywania zgłoszeń celnych w tej formie.

   Znacznym ułatwieniem dla eksporterów jest wprowadzenie uproszczonego sposobu dokumentowania pochodzenia towarów (rozporządzenie ministra finansów z dnia 31 sierpnia 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu stosowania uproszczonego sposobu dokumentowania pochodzenia towarów - DzU nr 74, poz. 832). Uproszczenie to polega na zastąpieniu świadectwa przewozowego EUR 1, wystawianego przez organy celne, deklaracją na fakturze sporządzoną przez eksporterów.

   Wprowadzono także regulacje, mające na celu obniżenie kosztów prowadzenia proeksportowej działalności, polegającej na uszlachetnianiu czynnym (Kodeks celny, art. 126). Umożliwiają one odstąpienie od wymogu składania zabezpieczenia przy stosowaniu tej procedury (rozporządzenie ministra finansów z dnia 23 września 1999 r. w sprawie zwolnień z zabezpieczenia przy korzystaniu z procedury uszlachetniania czynnego - DzU nr 87, poz. 970).

   - system ubezpieczeń kredytów eksportowych

   Ubezpieczenia kontraktów eksportowych przez Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych SA (KUKE SA) dotyczą ubezpieczeń kredytów zaciągniętych na realizację transakcji eksportowych (kredyt dostawcy lub kredyt dla nabywcy polskich towarów). Nie dotyczą one tych transakcji eksportowych, które realizowane są bez udziału kredytu. Zauważyć należy, że w wymianie międzynarodowej w odniesieniu do towarów przetworzonych standardem międzynarodowym jest sprzedaż na kredyt lub z odroczoną płatnością, tj. w przedziale 30-90 dni. W ten sposób na świecie finansowany jest eksport ponad 80% towarów przetworzonych. Natomiast cechą charakterystyczną polskiego eksportu są przede wszystkim transakcje gotówkowe o krótkim terminie płatności, a nie realizowane na warunkach kredytowych. Jeżeli polski eksporter nie zawiera kontraktu eksportowego na warunkach kredytowych, korporacja nie ma co ubezpieczać. Ministerstwo Finansów przeprowadziło analizę skali kredytowania polskiego eksportu przez banki w latach 1997-1998. Dane pochodziły z ankiety, jaka na prośbę Ministerstwa Finansów została skierowana przez Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego do 79 banków. Kredyty na finansowanie eksportu nie są bowiem wyodrębnione w statystyce bankowej. Zaangażowanie w finansowanie eksportu wykazało 27 banków. Dokonany przez banki szacunek pozwala określić ich wartość ogółem na 2,3 mld zł w 1997 r. i 3,1 mld zł w 1998 r. Systemem kredytowania objęte było zaledwie 2,7% eksportu w 1997 r. i 3,1% eksportu w 1998 r. Obecnie wskaźnik ten wynosi ok. 4%. Dla porównania - ogólny stopień kredytowania majątku obrotowego polskich firm jest również niewielki - około 15%, a tylko 30% działających w Polsce przedsiębiorstw korzysta z kredytów bankowych.

   Banki nie postrzegają eksporterów jako oddzielnego segmentu swoich klientów, traktując ich na równi z pozostałymi klientami - brakuje więc oferty finansowej odpowiadającej na specyficzne zapotrzebowanie eksporterów. 47% banków ankietowanych przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową nie posiada nawet wyraźnie nakreślonej strategii działania w zakresie obsługi docelowej grupy eksporterów.

   Ponad połowa kredytów na finansowanie eksportu objęta była ochroną ubezpieczeniową KUKE SA; w 1997 r. było to 53%, w 1998 r. - 60%. Relację tę można byłoby uznać za wysoką, gdy nie fakt, że ma to miejsce przy bardzo niskim wykorzystaniu kredytów eksportowych przez polskich eksporterów. Wskaźnik eksportu ubezpieczonego przez korporację nie odbiega jednak znacząco od wskaźników innych zagranicznych agencji ubezpieczeniowych, np. Hermes Kreditversicherungs-AG z Niemiec w 1998 r. objął ochroną ubezpieczeniową 3,2% niemieckiego eksportu, podczas gdy KUKE SA w 1998 r. ubezpieczyło 1,89% wartości polskiego eksportu, w 1999 r. - 2,55%.

   W 1999 r. znacznie rozszerzono uprawnienia KUKE SA w ramach gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeń kontraktów eksportowych. Rada Ministrów zezwoliła na ubezpieczenie przez KUKE SA kontraktów eksportowych od ryzyka o charakterze handlowym dłużników niepublicznych (tj. ryzyka nierynkowego), jeżeli kontrakt zawierany jest na warunkach kredytu do jednego roku. Pozwala to rozszerzyć skalę ubezpieczeń kontraktów krótkoterminowych na trudnych dla polskiego eksportera rynkach wschodnich.

   W dniu 14 września 1999 r. Rada Ministrów zatwierdziła ˝Strategię działania KUKE SA na lata 1999-2002˝, zgodnie z którą wprowadzane są nowe produkty ubezpieczeniowe (m.in. gwarancje ubezpieczeniowe).

   - poręczenia i gwarancje

   Ustawa z dnia 8 maja 1997 r. przewiduje przede wszystkim możliwość udzielenia wsparcia w postaci poręczenia lub gwarancji skarbu państwa spłaty kredytów udzielonych na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych, zapewniających m.in. rozwój eksportu dóbr i usług. Nowelizacja ww. ustawy zakłada, że poręczenia lub gwarancje mogą być udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętego nimi kredytu na finansowanie zakupu materiałów lub wyrobów gotowych przeznaczonych na realizację przedsięwzięć polegających na wykonaniu dóbr inwestycyjnych na eksport o wartości kontraktowej powyżej 10 mln euro. Zapis ten został wprowadzony do ustawy na zasadzie wyjątku, ponieważ głównym celem opisywanego instrumentarium polityki finansowej państwa było wykorzystywanie poręczeń i gwarancji do wspierania przedsięwzięć inwestycyjnych. Dotychczas brak było jakiegokolwiek zainteresowania ze strony podmiotów gospodarczych odnośnie do możliwości uzyskania skarbowego poręczenia lub gwarancji spłaty kredytu przeznaczonego na finansowanie zakupu materiałów lub wyrobów gotowych. Natomiast liczne przedsięwzięcia inwestycyjne finansowane kredytem objętym poręczeniem lub gwarancją skarbu państwa były związane z rozwojem lub utrzymaniem infrastruktury, służącej także zwiększeniu produkcji eksportowej oraz związanej z ochroną środowiska.

   Istnieje także możliwość uzyskania przez małe i średnie przedsiębiorstwa poręczeń ze specjalnej linii Banku Gospodarstwa Krajowego, m.in. dla kredytów inwestycyjnych. Jak dotąd BGK poręczył kredyty na kwotę ok. 100 mln zł.

   - system dopłat do kredytów eksportowych

   Obowiązujący obecnie system dopłat do kredytów eksportowych (ustawa z dnia 5 stycznia 1996 r. o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów bankowych) przewiduje dopłatę do oprocentowania takiego kredytu według stopy zmiennej obowiązującej aktualnie na rynku. Górny pułap dopłat wynosi 0,2 stopy oprocentowania kredytu powiększonego o marżę banku. W nowelizacji ustawy, znajdującej się obecnie w Senacie RP, podniesiono górny pułap dopłat do wysokości 0,4 stopy oprocentowania kredytu powiększonego o marżę w banku.

   W sejmowej Komisji Finansów Publicznych znajduje się projekt ustawy o wprowadzeniu nowego mechanizmu dopłat do oprocentowania kredytów eksportowych w oparciu o tzw. stopę CIRR (Commercial Interest Reference Rate), tj. stałą referencyjną stopę oprocentowania dla kredytów udzielanych na realizację transakcji eksportowych.

   Mechanizm subsydiowania kredytów eksportowych o stałych stopach procentowych (CIRR) powszechnie funkcjonuje w krajach OECD od 1978 r. i jest obecnie jedynym dozwolonym przez Światową Organizację Handlu instrumentem wspierania eksportu towarów przemysłowych.

   Celem wprowadzenia CIRR jest zwiększenie eksportu poprzez stworzenie polskim eksporterom takich samych warunków konkurowania na rynkach zagranicznych, jakie mają eksporterzy z innych krajów, które podpisały porozumienie o wytycznych dla oficjalnie wspieranych kredytów eksportowych. Stopa oprocentowania CIRR będzie stała w całym okresie udzielonego kredytu, dotyczyć będzie eksportu zwłaszcza dóbr inwestycyjnych, a objęty nią będzie zarówno kredyt dla dostawcy, jak i nabywcy polskich towarów. Jeżeli stopa oprocentowania rynkowego dla funduszy pozyskiwanych przez bank będzie wyższa w stosunku do stałej stopy CIRR, przyjętej dla całego okresu kredytowania, to różnicę tę kredytującemu bankowi pokryje budżet państwa; jeżeli oprocentowanie rynkowe będzie niższe aniżeli stawka CIRR, różnica ta będzie stanowiła wpływ do budżetu.

   - pomoc wiązana

   Rząd widzi potrzebę szerszego zaangażowania się Polski w międzynarodowe programy pomocy i wsparcia dla krajów najuboższych i znajdujących się w okresie transformacji w formie kredytów wiązanych. Celem tych działań jest odbudowa i rozwój już istniejących oraz budowa nowych rynków zbytu dla polskiego eksportu. W ustawie budżetowej na 2000 r. przewidziano środki finansowe na ten cel w wysokości 970 mln zł. Uruchomienie takich środków następuje w wyniku zawarcia umów międzyrządowych. Istnieje możliwość udzielania zarówno kredytów, jak i pożyczek rządom innych krajów na sfinansowanie importu polskich towarów i usług. Kredytów tego typu Polska udzieliła dotychczas Wietnamowi i Jemenowi, a ostatnio Chinom na finansowanie dostaw technologii i urządzeń dla ochrony środowiska. Przy udziale Ministerstwa Finansów, Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Spraw Zagranicznych przygotowywane są obecnie założenia aktywnej polityki rządu w tym zakresie. Należy podkreślić, że tego rodzaju instrument wspierania eksportu jest zgodny ze standardami OECD (tzw. Consensusem OECD).

   Odnosząc się do kwestii polityki w zakresie kształtowania kursów walut, chciałbym podkreślić, że jego weryfikatorem jest obecnie rynek walutowy. Wprowadzony od 13 kwietnia 2000 r. płynny kurs złotego oznacza, że jest on kształtowany na podstawie podaży i popytu walut i nie są stosowane administracyjne bariery mające na celu jego sztuczne kształtowanie. Począwszy od sierpnia 1998 r., NBP nie dokonywał interwencji na rynku dewizowym, a od czerwca 1999 r. zaprzestał również dokonywania transakcji z bankami w ramach tzw. fixingu operacyjnego. Oznacza to, że już przed 13 sierpnia 2000 r. kurs złotego kształtowany był swobodnie na rynku walutowym w ramach pasma wyznaczonego decyzjami Rady Polityki Pieniężnej (był to przedział +/- 15% wokół ustalonego przez NBP tzw. kursu centralnego). Teoretycznie więc ograniczenia istniały, jednak w praktyce swoboda wahań była tak duża, że złoty uznawany był za walutę płynną. Nigdy jego kurs na rynku nie zbliżył się do granicy przedziału, co mogłoby spowodować interwencję NBP w celu powstrzymania nadmiernego wzmocnienia lub osłabienia waluty polskiej.

   Aktualnie podejmowane są działania dla zmniejszenia deficytu budżetowego, co wpływa również na ograniczenie popytu na kredyt krajowy. Może to także spowodować ograniczenie dopływu do Polski inwestycji portfelowych, które przyczyniały się do umacniania złotego.

   Ponadto dla zapobiegania nieuzasadnionej aprecjacji złotego utworzono dewizowy rachunek budżetowy w NBP, gdzie kierowana jest część wpływów z prywatyzacji (inwestycje zagraniczne). Pozwala to na łagodzenie presji aprecjacyjnej na złotego.

   Obecnie funkcjonujący system wspierania eksportu oceniany jest jako niewystarczający w stosunku do potrzeb, a także oczekiwań przedsiębiorców, co potwierdzają badania ankietowe, przeprowadzone przez Ministerstwo Gospodarki, oraz zasadnicze wnioski z konferencji ˝Przyszłość polskiego eksportu˝, zorganizowanej w dniach 26-27 października br. przez Krajową Izbę Gospodarczą we współpracy z Ministerstwem Gospodarki i Związkiem Polskiego Przemysłu, Handlu i Finansów.

   Należy jednak podkreślić, że zarówno przedstawione działania w zakresie promocji eksportu, jak i istniejące finansowe instrumenty wspierania eksportu nie odbiegają w zasadzie od instrumentów stosowanych w innych krajach. Różnica polega przede wszystkim na powszechności ich stosowania za granicą, a ma to ścisły związek z wielkością środków przeznaczanych na ten cel w budżecie Ministerstwa Gospodarki.

   Z wyrazami szacunku

   Podsekretarz stanu

   Tadeusz Donocik

   Warszawa, dnia 11 grudnia 2000 r.